Doanh nhân mới kết quả và thách thức

Cùng vá»›i quá trình đổi má»›i, má»™t Ä‘á»™i ngÅ© Ä‘ông đảo những doanh nhân má»›i, những Giám đốc, Chủ tịch HĐQT của các doanh nghiệp tÆ° nhân má»›i được thành lập Ä‘ã hình thành và phát triển nhanh chóng. Nếu chỉ tính những doanh nghiệp Ä‘ã đăng ký hợp pháp theo Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tÆ° nhân tá»­ l990 – l999 là 45.005 và 14.400 doanh nghiệp được thành lập trong năm 2000 thì số doanh nhân Ä‘ã tăng lên Ä‘áng kể. Nêu tính cả các doanh nghiệp gia Ä‘ình, cá thể đăng ký ở huyện, quận, hoạt Ä‘á»™ng chủ yếu ở địa phÆ°Æ¡ng, có quy mô không nhỏ thì con số Ä‘ó còn cao hÆ¡n nữa, khoảng 400.000 – 500.000 Ä‘Æ¡n vị. (Việc phá sản doanh nghiệp theo Luật phá sản doanh nghiệp xảy ra rất ít và không được công bố nên chÆ°a biết chắc chắn số doanh nghiệp hiện còn Ä‘ang hoạt Ä‘á»™ng là bao nhiêu). Tuy vậy, so vá»›i mức bình quân của nền kinh tế thị trường có má»™t doanh nghiệp trên 50 người dân thì con số Ä‘ó ở Việt Nam vá»›i 8 triệu dân còn quá nhỏ bé và hoàn toàn không có lý do gì đế lo ngại là Ä‘ã có quá nhiều doanh nghiệp và doanh nhân.

Đứng về vị trí xã há»™i, Ä‘ây là má»™t cuá»™c đổi đời lá»›n, theo hÆ°á»›ng tiến bá»™ vì việc hình thành lá»±c lượng doanh nhân góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển. Từ chá»— không được pháp luật thừa nhận, (thậm chí có thời bị lên án và xua Ä‘uổi dÆ°á»›i dạng "phe phảy", đến chá»— được thùa nhận và được tôn vinh ở mức Ä‘á»™ khác nhau, tuỳ theo các ngành và địa phÆ°Æ¡ng, tuy còn hạn chế, là má»™t bÆ°á»›c tiến về chất. Cho đến hiện nay, tuy những thành kiến xã há»™i đối vá»›i doanh nghiệp tÆ° nhân Ä‘ã giảm nhiều song không phải không còn nặng nề. Cách gọi có tính chất kỳ thị nhÆ° "bọn tÆ° thÆ°Æ¡ng” vẫn được sá»­ dụng ở không ít nÆ¡i. Theo Ä‘iều tra của MPDF – Dá»± án phát triển Mekong năm 1999 thành kiến dối vá»›i doanh nghiệp tÆ° nhân vẫn còn khá nặng nề. Báo chí thường mô tả doanh nghiệp tÆ° nhân đồng nghÄ©a vá»›i buôn lậu, lừa đảo, trốn thuế… và để lại ấn tượng xấu cho Sinh viên tốt nghiệp má»›i ra trường tá»›i mức chỉ có số rất ít sẵn sàng nhận việc làm ở khu vục tÆ° nhân. Trong năm 2000 do ủng há»™ và hưởng ứng luật Doanh nghiệp, chiều hÆ°á»›ng này có dịu bót nhÆ°ng chÆ°a phải Ä‘ã hết.

Mặt khác, chính sá»± tồn tại những thành kiến nhÆ° vậy lại càng nói lên sá»± dấn thân và dÅ©ng cảm của người doanh nhân ở nÆ°á»›c ta trong thời kỳ đồi má»›i. Họ Ä‘ã từ bỏ lá»±a chọn truyền thống là dá»±a vào Nhà nÆ°á»›c để có thu nhập bảo đảm mà tá»± chọn cho mình con đường không chỉ đầy mạo hiểm của kinh tế thị trường mà còn phải vượt qua nhiều thành kiến không có căn cứ và sÆ° thiếu công bằng trong sá»± Ä‘ánh giá của xã há»™i, thậm chí của bản thân thành viên trong gia Ä‘ình. Đấy là má»™t phẩm chất tốt đẹp mà Đoàn TNCS Hồ Chí Minh vá»›i phong trào tá»± lập thân, lập CLB doanh nghiệp trẻ Ä‘ã có sáng kiến ủng há»™. Sáng kiến này cần được công luâÌ£n hoan nghênh và hưởng ứng.

Có thể kể ra những đức tính tốt đẹp khác của doanh nhân để có thể tồn tại và thành đạt nhÆ° sá»± kiên trì và khả năng vượt khó, năng lá»±c biết chịu Ä‘á»±ng, biết thỏa hiệp để Ä‘Æ°a doanh nghiệp tiến lên.

Cuá»™c Ä‘iều tra về tinh thần kinh doanh (entrepreneurship) do Viện nghiên cứu quản lý kinh tế TW cùng phối hợp vá»›i tổ chức JICA (Nhật Bản) tiến hành trong khuôn khổ Dá»± án Ishikawa năm 2000, đối vá»›i 481 doanh nghiệp dân doanh Ä‘ã thu được má»™t số tÆ° liệu Ä‘áng chú ý sau Ä‘ây.

Thứ nhất là tá»· lệ phụ nữ làm chủ doanh nghiệp chiếm 21% là tá»· lệ khá cao so vá»›i doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c. Điều này rất Ä‘áng mừng vì nó chứng tỏ sá»± vÆ°Æ¡n lên mạnh mẽ của phụ nữ, khắc phục khó khăn nhiều hÆ¡n nam giá»›i để thành đạt trong kinh doanh.

Thứ hai, là Ä‘á»™ ngÅ© doanh nhân này trẻ hÆ¡n so vá»›i Ä‘á»™i ngÅ© Giám đốc doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c. Có 4,7% từ tuổi 19 – 29 là tuổi khó có thể có trong hàng ngÅ© Giám đốc doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c. Lứa tuổi từ 30 – 49 chiếm 62,1%, tức là chiếm Ä‘a số doanh nhân. Nếu giả định rằng họ Ä‘ã bắt đầu kinh doanh, lập nghiệp từ khi bắt đầu công cuá»™c đồi má»›i, thì Ä‘a số doanh nhân dã bắt đầu kinh doanh từ khi má»›i tốt nghiệp Đại học. Lứa tuổi từ 50 – 59 chiếm 24,7% trong khi số trên 60 tuổi chiếm 8,4%. NhÆ° vậy, Ä‘á»™i ngÅ© doanh nhân má»›i Ä‘ang ở tuổi sung sức, cho phép họ tiếp tục học tập, tiếp thu cái má»›i.

Thứ ba, là Ä‘a số doanh nhân xuất thân từ cán bá»™ Nhà nÆ°á»›c hay Ä‘ã trải qua phục vụ trong quân Ä‘á»™i. Tá»· lệ Ä‘ã phục vụ trong quân Ä‘á»™i là 11,2%, trong doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c là 24,9%, trong các cÆ¡ quan Nhà nÆ°á»›c khác là 20%, cá»™ng lại là 56,1%. Chỉ có 16,6% Ä‘ã hoạt Ä‘á»™ng trong má»™t doanh nghiệp ngoài quốc doanh khác, là l,2% trong doanh nghiệp nÆ°á»›c ngoài. Điều này chứng tỏ có sá»± Ä‘iều chỉnh Ä‘áng kể lá»±c lượng quản lý từ khu vục Nhà nÆ°á»›c trong khu vá»±c dân doanh. Đó cÅ©ng là Ä‘iều bình thường vì trÆ°á»›c Ä‘ây, khu vá»±c Nhà nÆ°á»›c chiếm vị trí quan trọng nhất và tá»· lệ lá»›n nhất, thu hút và sá»­ dụng tuyệt đại Ä‘a số lá»±c lượng lao Ä‘á»™ng được Ä‘ào tạo, khi xuất hiện khu vục dân doanh, việc chuyển dịch lá»±c lượng nhÆ° trên là Ä‘iều tá»± nhiên và cÅ©ng phù hợp vá»›i kinh nghiệm quốc tế. Đáng chú ý là có đến 40,5% doanh nhân cho biết trong gia Ä‘ình họ có đảng viên Đảng cá»™ng sản Việt Nam. Điều này chứng tỏ quá trình đổi má»›i tÆ° duy diá»…n ra không chỉ giữa các thế hệ mà trong cả tùng gia Ä‘ình.

Nguồn gốc của gia Ä‘ình và của bản thân doanh nhân cho thấy không có sá»± khác biệt xã há»™i nào lá»›n giữa doanh nhân trong doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c và doanh nghiệp dân doanh về nguồn gốc xã há»™i và gia Ä‘ình. Do vậy, nhÆ°ng thành kiến về doanh nhân trong khu vá»±c dân doanh không có căn cứ về mặt hoàn cảnh xà há»™i và nguồn gốc gia Ä‘ình. Họ cùng má»™t nguồn gốc, Ä‘ã từng làm việc trong quân Ä‘á»™i và doanh nghiệp Nhà nÆ°á»›c, cÆ¡ quan Nhà nÆ°á»›c, nay chỉ thay đổi hoạt Ä‘á»™ng mà thôi.

Thứ tÆ°, trình Ä‘á»™ học vấn của số doanh nhân này tÆ°Æ¡ng đối khá, tạo cÆ¡ sở để học có thể tiếp tục học tập. Có 11,7% chÆ°a tốt nghiệp phổ thông 12 năm, có 28,4% có bằng Đại học, 15,3% có thêm các chứng chỉ Ä‘ào tạo chuyên ngành, 36,8% có bằng cá»­ nhân. Cá»™ng lại, tá»· lệ doanh nhân Ä‘ã trải qua Ä‘ào tạo Đại học và chuyên môn đạt 80,5%, má»™t tá»· lệ cao so vá»›i các nÆ°á»›c Đông Nam Á. Mặt khác, chỉ có 0,6% có bằng Thạc sÄ© và 0,8% có bằng Tiến sÄ©.

Thứ năm, 92% số doanh nhân là người Kinh, 6, 9% là người Việt gốc Hoa, 0,7% là người dân tá»™c và 0,4% là Việt kiều.

Cả hai nhóm thông tin sau này cần được xem xét trong má»™t thá»±c tế là các doanh nghiệp má»›i phát triển chủ yếu ở khu vá»±c thành thị tập trung ở các Ä‘ô thị lá»›n nÆ¡i người Kinh sinh sống là chủ yếu và tá»· lệ được Ä‘ào tạo cao, khu vá»±c nông thôn, miền núi và dân tá»™c ít người ít có doanh nghiệp thanh lập và hoạt Ä‘á»™ng. Đó là má»™t hạn chế lá»›n cần được khắc phục trong quá trình phát triển trong tÆ°Æ¡ng lai.

Động cÆ¡ kinh doanh và nhận thức của doanh nhân

Tá»· lệ lá»›n nhất trong các câu trả lời về Ä‘á»™ng cÆ¡ kinh doanh là “muốn làm gì có ích cho xã hôi" (chiếm 4l,4%), trong khi 23,7% trả lời “tôi muốn tá»± quyết định công việc của mình” và l3,5% trả lòi "tôi muôn phát huy tối Ä‘a năng lá»±c của mình", trong khi chỉ có 16,4% trả lời "Ä‘ó là tiếp tục công việc của gia Ä‘ình hiện nay". NhÆ° vậy hai nhóm Ä‘á»™ng cÆ¡ chính là trách nhiệm của doanh nhân trÆ°á»›c cá»™ng đồng (41,4%) và phát huy năng lá»±c cá nhân (37,2%) chứng tỏ nhân cách mạnh và Ä‘úng đắn của người doanh nhân, vượt trá»™i hÆ¡n nhiều so vá»›i 9,7% xác định Ä‘á»™ng cÆ¡ là muốn kiếm thêm nhiều tiền hÆ¡n (mặc dầu đấy cÅ©ng là má»™t Ä‘á»™ng cÆ¡ rất chính Ä‘áng, không có gì Ä‘áng phê phán) hay 5,1% cho rằng công việc trÆ°á»›c của họ không thích hợp và chỉ có l,3% là kinh doanh vì không có việc làm. Điều này cho thấy trách nhiệm và ý thức xã há»™i khá cao của các doanh nhân. Họ kinh doanh trÆ°á»›c hết không vì các Ä‘á»™ng cÆ¡ cá nhân, mặc dầu Ä‘á»™ng cÆ¡ này là chính Ä‘áng. Xu hÆ°á»›ng tá»± lập thân, tá»± suy nghÄ© Ä‘á»™c lập, phát huy và khẳng định năng lá»±c và nhân cách cá nhân là mạnh trong các doanh nhân Việt Nam. Chính cái má»›i ở Ä‘ây là họ khẳng định cá nhân mìnhđể Ä‘óng góp cho xã há»™i, khác vá»›i triết lý thời trÆ°á»›c Ä‘ây Ä‘òi hỏi cá nhân phải xả thân mình, hy sinh cá nhân mình để Ä‘óng góp cho xã há»™i. Đó cÅ©ng là nét má»›i rất Ä‘áng mừng cho doanh nhân trong khu vá»±c dân doanh. Đấy cÅ©ng là Ä‘iều rất Ä‘á»™c Ä‘áo Việt Nam và Ä‘ã được các chuyên gia Nhật Bản ghi nhận.

Mức Ä‘á»™ hài lòng vá»›i kết quả kinh doanh là tÆ°Æ¡ng đối cao, có đến 22,9% cho là "rất hài lòng" và 9% là “tÆ°Æ¡ng đối hài lòng", cá»™ng lại đạt 81,9% là mức Ä‘á»™ thành công tÆ°Æ¡ng đối cao so vá»›i má»™t nền kinh tế chuyển đổi trong khi có l5,7% cho rằng kết quả tÆ°Æ¡ng đối không hài lòng và 2,3% trả lời rất không hài lòng. Điều này cÅ©ng phù hợp vá»›i câu trả lời về cách sá»­ dụng lợi nhuận thu được: có đến 63,2% trả lời muốn dùng lợi nhuận để mở rá»™ng kinh doanh hiện nay và 3,8% muốn dùng để "mở ra má»™t doanh nghiệp má»›i".

Song, Ä‘iều này lại mâu thuẫn vá»›i câu trả lòi về cách mở rá»™ng kinh doanh. Trong khi chỉ có 14% muốn “mở rá»™ng tối Ä‘a doanh nghiệp" thì có tá»›i 68,3% trả lòi "mở rá»™ng kinh doanh từng bÆ°á»›c".

Mâu thuẫn này có thề giải thích được nhÆ° sau: Chúng ta có má»™t Ä‘á»™i ngÅ© doanh nhân có ý thức xã há»™i và tinh thần tụ lập cao, bÆ°á»›c đầu thành công trong kinh doanh nhÆ°ng môi trường kinh doanh chỉ cho phép họ mở rá»™ng kinh doanh má»™t cách thận trọng mà thôi. Môi trường kinh doanh bên ngoài chÆ°a cho phép họ phát huy tối da trí sáng tạo của họ.

Những hạn chế và thách thức

Trong má»™t Ä‘iều tra khác tiến hành đối vá»›i 452 doanh nghiệp trên l8 thành phố của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung Æ°Æ¡ng trong năm 2000, bên cạnh những phát hiện thống nhất vá»›i Ä‘iều tra trên về tá»· lệ nam, nữ, về tuổi doanh nhân… cÅ©ng Ä‘ã phát hiện những yếu kém hay hạn chế trong kinh doanh của doanh nhân nÆ°á»›c ta hiện nay.

Trong 10 lÄ©nh vá»±c về năng lá»±c và hiểu biết của doanh nhân thì doanh nhân tá»± trả lời hiểu biết về huy Ä‘á»™ng vốn và xuất khẩu là yếu nhất, tá»· lệ tá»± cho là có năng lÆ°Ì£c đều dÆ°á»›i 5% có 0% doanh nhân Ä‘iều hành há»™ kinh tế cá thể được hỏi tá»± cho mình có hiểu biết về xuất khẩu.

Nếu kết hợp vá»›i những Ä‘iều tra khác, ta thấy năng lá»±c về ngoại ngữ, tiếp thị quốc tế và xuất khẩu là những yếu kém rất Ä‘áng lo ngại của doanh nhân chúng ta hiện nay. Yếu kém này cần được hết sức quan tâm khi các cam kết há»™i nhập đến gần và những năng lá»±c ke trên lại hết sức cần thiết cho doanh nhân trong quá trình há»™i nhập kinh tế quốc tế, vÆ°Æ¡n ra thị trường nÆ°á»›c ngoài. Má»™t mặt, cần bồi dưỡng kiến thức hiện đại về tài chính, tiền tệ, thị trường quốc tế, tiếp thị, năng lá»±c cạnh tranh… mặt khác, cần nhanh chóng phát triển hệ thống thị trường tài chính, tiền tệ và dịch vụ về tiếp thị và xúc tiến thÆ°Æ¡ng mại để doanh nhân có Ä‘iều kiện bù đắp những lá»— hổng trong kiến thức của mình.

Việc phân tích kỹ hÆ¡n năng lá»±c quản lý dá»±a trên các yếu tố thành công trong kinh doanh được tiến hành theo bốn nhóm câu hỏi sau:

• Tá»· lệ gia tăng người lao Ä‘á»™ng trong ba năm gần Ä‘ây?
• Mức Ä‘á»™ hài lòng và thu nhập theo sÆ°Ì£ tá»± Ä‘ánh giá của doanh nhân.?
• Mức Ä‘á»™ sai lệch giữa dá»± kiến vá»›i doanh số cÅ©ng nhÆ° lợi nhuận thá»±c hiện được?
• Tá»± Ä‘ánh giá về thành công và sai lầm?

Sá»± phân nhóm trên được đối chiếu vá»›i hai yếu tố chính là: tính sáng tạo, năng lá»±c vạch kế hoạch.

Phân tích cho thấy những doanh nhân thành công là những doanh nhân có năng lá»±c sáng tạo, tìm cách làm khác vá»›i cách làm truyền thống và có năng lá»±c vạch ra kế hoạch kinh doanh liên ngành, vá»›i nhiều đối tác khác nhau.

Nhận thức này cho thấy cần phải nhấn mạnh năng lá»±c sáng tạo và kế hoạch hoá trong Ä‘ào taÌ£o, bồi dưỡng doanh nhân Việt Nam.

Những yếu kém khác cần được khắc phục là năng lá»±c Ä‘iều hành doanh nghiệp có quy mô tÆ°Æ¡ng đối lá»›n, hiểu biết về tâm lý và xã há»™i học trong quản lý, Ä‘àm phán.

Má»™t yếu kém khác của doanh nhân là thiếu thông tin về môi trường pháp luật, môi trường kinh doanh rá»™ng lá»›n hÆ¡n. Hệ thống dịch vụ cung cấp và xá»­ lý thông tin cần được phát triển vá»›i chất lượng cao hÆ¡n và chi phí có thể chấp nhận được để doanh nhân có Ä‘iều kiện Ä‘áp ứng nhu cầu thông tin của mình.

Những thành tá»±u ban dầu của thế hệ doanh nhân đầu tiên của công cuá»™c Ä‘ổi má»›i là Ä‘áng khích lệ. Điều tra cho thấy doanh nhân trong khu vÆ°Ì£c dân doanh có cùng nguồn gốc xã há»™i nhÆ° doanh nhân trong khu vá»±c Nhà nÆ°á»›c, có trách nhiệm xã há»™i cao, muốn Ä‘óng góp cho dân tá»™c và đất nÆ°á»›c. Đó là những phẩm chất tốt đẹp rất cần được phát huy.

Song, những năng lá»±c và phẩm chất vốn có chÆ°a đủ Ä‘ể cạnh tranh trong quá trình há»™i nhập sắp tá»›i. Bên cạnh ná»— lá»±c của bản thân doanh nhân, cần Ä‘ẩy mạnh cải cách, nâng cao vị trí xã há»™i của doanh nhân và khắc phục những thành kiến không công bằng vẫn tồn tại.