Bối cảnh văn hóa và quản lý nguồn nhân lực

    . Khái niệm văn hóa

    1) Định nghÄ©a

Hiện có khoảng trên ba trăm định nghÄ©a về văn hoá. Văn hoá, theo các nhà văn hoá học, là sá»± kết tinh các giá trị vật chất và tinh thần, do con người sáng tạo ra, được truyền bá từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành cốt cách con người, truyền thống của nhóm người, dân tá»™c. Văn hoá thể hiện cách ứng xá»­ của má»—i con người, nhóm người, dân tá»™c để người khác hiểu mình và mình hiểu người khác. Văn hoá làm cho các nhóm người, tá»™c người, dân tá»™c khác nhau. Văn hoá được các nhà xã há»™i học định nghÄ©a nhÆ° tập hợp các niềm tin, giá trị, tập tục, truyền thống, lối sống và những đặc trÆ°ng xã há»™i khác nữa. Các nhà nhân học coi văn hoá là tập hợp những hành vi và quan niệm mà con người học hỏi được vá»›i tÆ° cách là thành viên của xã há»™i (Schultz & Lavenda, 2001). Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, văn hoá, theo nghÄ©a rá»™ng, được hiểu là phÆ°Æ¡ng thức sống. Người viết "vắn hoá là sá»± tổng hợp của mọi phÆ°Æ¡ng thức sinh hoạt cá»™ng vá»›i biểu hiện của nó mà loài người Ä‘ã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và Ä‘òi hỏi của sá»± sinh tồn" (Hồ Chí Minh, 2000:431).

Người ta thường nói đến văn hoá dân tá»™c, văn hoá tá»™c người, văn hoá tổ chức hay văn hoá cá»™ng đồng, đồng thời có những thành tá»±u văn hoá, văn minh, các giá trị được coi là tài sản của cả loài người. HÆ¡n nữa, ở cấp Ä‘á»™ cá nhân, văn hoá được thấm vào nhân cách, lối tÆ° duy, cách thức hành Ä‘á»™ng của từng thành viên cá»™ng đồng, văn hoá được thấm vào từng con người, trở thành nét văn hoá nhân cách, có nhà nghiên cứu gọi là văn hoá chủ thể (Adamopoulos & Kashima, 1999). Văn hoá là sá»± phát huy các năng lá»±c bản chất của con người, là sá»± thể hiện đầy đủ nhất chất người, nên văn hoá có mặt trong bất cứ hoạt Ä‘á»™ng nào của con người, dù Ä‘ó là hoạt Ä‘á»™ng trên các lÄ©nh vá»±c kinh tế, chính trị, xã há»™i, trong giao tiếp, ứng xá»­, hay trong những suy tÆ° thầm kín nhất. Các khái niệm văn hoá nhân cách, văn hoá gia Ä‘ình, văn hoá tổ chức, văn hoá cá»™ng đồng, văn hoá lao Ä‘á»™ng, văn hoá chính trị… Ä‘ang được sá»­ dụng rá»™ng rãi trong ngôn ngữ xã há»™i (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2000:11). Văn hoá tổ chức là cấp trung gian giữa văn hoá dân tá»™c và văn hoá chủ thể, có ảnh hưởng trá»±c tiếp đến nguồn nhân lá»±c cấp tổ chức.

1) Cấp Ä‘á»™ văn hóa

Thông thường văn hoá được nói đến ở hai bá»™ phận: văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể hay văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần. Văn hoá vật thể là các sản phẩm của các nền văn hoá: đền chùa, miếu mạo, kiến trúc, chứa Ä‘á»±ng trong Ä‘ó những biểu tượng, ý tưởng, niềm tin… Văn hoá phi vật thể là những sản phẩm tinh thần: văn học, nghệ thuật, phát minh khoa học, phong tục tập quán… Đây là sá»± phân chia mang tính tÆ°Æ¡ng đối. Cái gọi là văn hoá vật thể hay văn hoá vật chất thá»±c ra là kết quả vật thể hoá các giá trị tinh thần mà thôi. Vì vậy, hệ thống giá trị tinh thần là quan trọng nhất khi xem xét má»™t nền văn hoá.

Văn hoá, theo Schein (1992), biểu hiện ở 3 cấp Ä‘á»™: cấp Ä‘á»™ tạo tác (artifacts), cấp Ä‘á»™ giá trị đồng hành (espoused values) và cấp Ä‘á»™ những thừa nhận cÆ¡ bản (basic underlying assumptions).

Cấp Ä‘á»™ tạo tác cho thấy những biểu hiện cụ thể, bề ngoài của văn hoá, bao gồm tất cả những hiện tượng có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm thấy khi gặp, tiếp xúc vá»›i những người ở má»™t nền văn hoá khác. Tạo tác bao gồm những sản phẩm thấy được nhÆ° kiến trúc, ngôn ngữ, sáng tạo mỹ thuật, phong cách ăn mặc, lối nói chuyện, sá»± biểu lá»™ tình cảm, những câu chuyện, những nghi lá»…, ứng xá»­. Cấp Ä‘á»™ văn hoá này bao gồm những hành vi hữu hình biểu hiện trong quá trình sinh hoạt. Sá»± học hỏi của cá nhân, nhóm người cuối cùng phản ánh những giá trị gốc, những quan niệm của ai Ä‘ó về việc phân biệt cái này vá»›i cái khác. Khi má»™t nhóm được thành lập hay khi nó đối mặt vá»›i má»™t nhiệm vụ hay vấn đề má»›i thì giải pháp đầu tiên Ä‘Æ°a ra phản ánh sá»± thừa nhận của các cá nhân về cái gì là Ä‘úng hay là sai, về cái cần làm và không nên làm. Những cá nhân có quyền lá»±c, uy tín có thể gây ảnh hưởng lên nhóm. Khi những người này thuyết phục nhóm hành Ä‘á»™ng theo niềm tin của mình và nếu hành Ä‘á»™ng mang lại kết quả thì Ä‘iều Ä‘ó sẽ dần dần làm thay đổi nhận thức. Sá»± thay đổi này xảy ra nhÆ° má»™t quá trình chuyển đổi nhận thức. TrÆ°á»›c tiên, nó sẽ được chuyển thành giá trị hay niềm tin chung và cuối cùng chuyển thành sá»± thừa nhận chung. Quá trình chuyền đổi này xảy ra và sẽ chỉ xảy ra nếu giải pháp được Ä‘Æ°a ra tiếp tục thành công, nhÆ° vậy có nghÄ©a là nó "Ä‘úng đắn" ở nghÄ©a rá»™ng hÆ¡n và phản ánh má»™t bức tranh chính xác về hiện thá»±c. Các thành viên của nhóm sẽ có xu hÆ°á»›ng quên rằng họ Ä‘ã khống chắc chắn về kết quả và rằng quá trình hành Ä‘á»™ng được diá»…n ra Ä‘ã được thảo luận, đối chất gay gắt lúc ban đầu. Những giá trị má»›i được người sáng lập và người lãnh đạo Ä‘Æ°a vào, nó tồn tại và dần được chuyển thành những. thừa nhận hiển nhiên dá»±a trên những niềm tin, chuẩn má»±c và cách thức ứng xá»­. TÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° vậy, ở cấp Ä‘á»™ nhân cách, văn hoá cÅ©ng thấm vào từng con người trên các cấp Ä‘á»™: thừa nhận, niềm tin, giá trị và thói quen hành Ä‘á»™ng. Quá trình này cÅ©ng bắt đầu từ hành Ä‘á»™ng và được củng cố qua sá»± thành công, tính Ä‘úng đắn của kết quả các hành Ä‘á»™ng Ä‘ó. Đây là quá trình xã há»™i hoá các thành viên trong tổ chức, cá»™ng đồng, dân tá»™c. Cấp Ä‘á»™ những thừa nhận cÆ¡ bản là cấp Ä‘á»™ văn hoá vững chắc nhất.

3) Sá»± biến đổi văn hoá

Inglehart and Baker (2000) cho rằng hệ giá trị chịu sá»± tác Ä‘á»™ng của trình Ä‘á»™ phát triển kinh tế và đặc trÆ°ng của vùng văn hoá. Phát triển kinh tế trong giai Ä‘oạn công nghiệp hoá dẫn đến chuyên môn hoá ngành nghề, tăng học vấn, tăng thu nhập, và do Ä‘ó, thay đổi vai trò giá»›i, thái Ä‘á»™ vá»›i chính quyền và chuẩn má»±c tình dục, giảm tá»· lệ sinh, tăng sá»± tham gia vào chính trị…Tác Ä‘á»™ng của văn hoá đến cuá»™c sống và Ä‘ánh giá của con người (giá trị) phụ thuá»™c vào các vùng văn hoá khác nhau mà theo Huntington có 8 vùng: Thiên chúa giáo PhÆ°Æ¡ng Tây, thế giá»›i đạo chính thống, đạo Hồi, đạo Khổng, Nhật Bản, Hin Đu, châu Phi và châu Mỹ La tinh.

Thay đổi văn hoá không diá»…n ra theo đường thẳng. Trong xã há»™i công nghiệp, sá»± giải thích lịch sá»­ và lòng tin thế lá»±c thông qua hoạt Ä‘á»™ng công nghiệp được Ä‘iều khiển theo quy tắc, trong tổ chức hành chính. Trong xã há»™i hậu công nghiệp, không tăng thêm sản xuất về số lượng mà tăng địch vụ và khu vá»±c tri thức. Sá»± chuyển hÆ°á»›ng từ chinh phục thiên nhiên, đối chọi vá»›i thiên nhiên sang tÆ°Æ¡ng tác giữa con người vá»›i nhau, tập trung vào trao đổi và xá»­ lý thông tin. Con người làm việc chủ yếu vá»›i người khác và vá»›i ký hiệu. Do vậy, sá»± phát triển của xã há»™i hậu công nghiệp dẫn tá»›i sá»± tập trung vào sá»± tá»± thể hiện mình trong mối quan hệ giữa con người và con người.

Inglehart and Baker (2000) Ä‘ã phân bố các giá trị theo 2 trục: giá trị truyền thống (Traditional) đối lập vá»›i các giá trị thế tục – duy lý (Secular – Rational) và giá trị sinh tồn (Survival) đối lập vá»›i giá trị tá»± thể hiện mình (Self – Expression). Các giá trị mang ná»™i dung kinh tế, chính trị, công việc, gia Ä‘ình, tôn giáo… đều được Ä‘Æ°a vào trong hai trục giá trị này.

Các giá trị truyền thống (thường thấy trong xã há»™i nông nghiệp) có thể kể đến là không bao dung vá»›i ly dị, đồng tính luyến ái và nạo thai, ủng há»™ Ä‘àn ông thống trị về chính trị và kinh tế, bảo vệ quyền của cha mẹ (con cái nghe lời, chăm chỉ, không Ä‘ánh giá cao sá»± sáng tạo, Ä‘á»™c lập của con cái), ý nghÄ©a quan trọng của cuá»™c sống gia Ä‘ình phong cách Ä‘á»™c Ä‘oán, giá trị tín ngưỡng cao. Ở các xã há»™i tiên tiến, các giá trị này có ý nghÄ©a theo chiều ngược lại.

Theo trục giá trị Sinh tồn – Tá»± thể hiện mình, có thể Ä‘Æ°a ra các giá trị liên quan đến mức Ä‘á»™ tin cậy, sá»± Ä‘á»™ lượng, hạnh phúc, tính tích cá»±c chính trị, tá»± thể hiện mình. Trong xã há»™i tiền công nghiệp, các giá trị được tìm thấy ở sá»± ít an toàn kinh tế và cảm giác hạnh phúc thấp, khó tồn tại trong hoàn cảnh Ä‘a sắc tá»™c và sá»± thay đổi văn hoá. Trong xã há»™i hậu công nghiệp, có thể quan sát thấy sá»± Ä‘i chuyển giá trị từ an toàn kinh tế và cÆ¡ thể sang nhấn mạnh sá»± tá»± thể hiện mình, cảm giác hạnh phúc và chất lượng cuá»™c sống.

Nghiên cứu của Inglehart & Baker (2000) Ä‘ã chứng minh rằng giá trị thay đổi theo trình Ä‘á»™ phát triển kinh tế và chịu sá»± tác Ä‘á»™ng của vùng văn hoá. Nếu xét theo chỉ số thu nhập, các nÆ°á»›c có thu nhập đầu người cao có chiều hÆ°á»›ng Ä‘ánh giá cao các giá trị thế tục duy lý, các nÆ°á»›c có thu nhập thấp thiên về giá trị truyền thống (theo trục giá trị truyền thống – duy lý), đồng thời các nÆ°á»›c có thu nhập cao thiên về các giá trị tá»± thể hiện mình và các nÆ°á»›c có thu nhập thấp có chiều hÆ°á»›ng thiên về các giá trị sinh tồn xét theo trục giá trị sinh tồn – tá»± thể hiện mình. Tuy nhiên, trong cùng má»™t mức thu nhập, các chỉ số giá trị phụ thuá»™c rất nhiều vào các vùng văn hoá, những đặc Ä‘iểm tôn giáo, triết lý, thể chế chính trị có ảnh hưởng đến hệ giá trị.

Sá»± thay đổi giá trị cÅ©ng diá»…n ra theo thời gian do những tác Ä‘á»™ng của kinh tế, chính trị. Hệ giá trị ở Nga và các nÆ°á»›c Đông Âu thay đổi từ năm 1991 – 1997 theo hÆ°á»›ng Ä‘ánh giá bi quan hÆ¡n, thiên về giá trị sinh tồn hÆ¡n (theo trục sinh tồn tá»± thể hiện mình) và các giá trị truyền thống hÆ¡n (theo trục truyền thống – duy lý). Theo Ä‘á»™ tuổi của người được phỏng vấn, ở tất cả các xã há»™i, không phụ thuá»™c vào trình Ä‘á»™ kinh tế và vùng văn hoá, người trẻ tuổi có hệ giá trị thiên về giá trị tá»± thể hiện mình hÆ¡n (theo trục sinh tồn – tá»± thể hiện mình) và các giá trị duy lý hÆ¡n (theo trục truyền thống – duy lý).

NhÆ° vậy, do tác Ä‘á»™ng của phát triển kinh tế và văn minh loài người, văn hoá (cụ thể là hệ giá trị) có những biến đổi theo hÆ°á»›ng tiến tá»›i má»™t hệ thống giá trị duy lý hÆ¡n và tá»± thể hiện mình hÆ¡n. Tất nhiên, ở nÆ¡i này nÆ¡i kia có những xu hÆ°á»›ng cục bá»™ khác, nhÆ°ng nhìn chung văn hoá vẫn biến đổi theo xu thế chung Ä‘ó.

4) Văn hoá và nguồn nhân lá»±c

* Khái niệm nguồn nhân lá»±c

Nguồn nhân lá»±c được hiểu là toàn bá»™ trình Ä‘á»™ chuyên môn mà con người tích luỹ được, có khả năng Ä‘em lại thu nhập trong tÆ°Æ¡ng lai (Beng, Fischer & Dornhusch, 1995). Nguồn nhân lá»±c, theo GS. Phạm Minh Hạc (2001), là tổng thể các tiềm năng lao Ä‘á»™ng của má»™t nÆ°á»›c hay má»™t địa phÆ°Æ¡ng sẵn sàng tham gia má»™t công việc lao Ä‘á»™ng nào Ä‘ó.

Khi nói đến nguồn nhân lá»±c, người ta bàn đến trình Ä‘á»™, cÆ¡ cấu, sá»± Ä‘áp ứng vá»›i yêu cầu của thị trường lao Ä‘á»™ng. Chất lượng nguồn nhân lá»±c phản ánh trong trình Ä‘á»™ kiến thức, kỹ năng và thái Ä‘á»™ của người lao Ä‘á»™ng. Sá»± phân loại nguồn nhân lá»±c theo ngành nghề, lÄ©nh vá»±c hoạt Ä‘á»™ng (công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ) Ä‘ang rất phổ biến ở nÆ°á»›c ta hiện nay, nhÆ°ng khi chuyển sang nền kinh tế tri thức phân loại lao Ä‘á»™ng theo tiếp cận công việc nghề nghiệp của người lao Ä‘á»™ng sẽ phù hợp hÆ¡n. Lá»±c lượng lao Ä‘á»™ng được chia ra lao Ä‘á»™ng thông tin và lao đọng phi thông tin. Lao Ä‘á»™ng thông tin lại được chia ra 2 loại: lao Ä‘á»™ng tri thức và lao Ä‘á»™ng dữ liệu. Lao Ä‘á»™ng dữ liệu (thÆ° ký, kỹ thuật viên…) làm việc chủ yếu vá»›i thông tin Ä‘ã được mã hoá, trong khi Ä‘ó lao Ä‘á»™ng tri thức phải Ä‘Æ°Æ¡ng đầu vá»›i việc sản sinh ra ý tưởng hay chuẩn bị cho việc mã hoá thông tin. Lao Ä‘á»™ng quản lý nằm giữa hai loại hình này. Lao Ä‘á»™ng phi thông tin được chia ‘ra lao Ä‘á»™ng sản xuất hàng hoá và lao Ä‘á»™ng cung cấp dịch vụ. Lao Ä‘á»™ng phi thông tin dá»… dàng được mã hoá và thay thế bằng kỹ thuật, công nghệ. NhÆ° vậy, có thể phân loại lá»±c lượng lao Ä‘á»™ng ra 5 loại: lao Ä‘á»™ng tri thức, lao Ä‘á»™ng quản lý, lao Ä‘á»™ng dữ liệu, lao Ä‘á»™ng cung cấp dịch vụ và lao Ä‘á»™ng sản xuất hàng hoá. Má»—i loại lao Ä‘á»™ng này có những Ä‘óng góp khác nhau vào việc tạo ra sản phẩm. Nồng Ä‘á»™ tri thức, trí tuệ cao hay thấp trong sản phẩm lao Ä‘á»™ng phụ thuá»™c chủ yếu vào Ä‘óng góp của lá»±c lượng lao Ä‘á»™ng trí thức, quản lý và phần nào của lao Ä‘á»™ng dữ liệu ở nÆ°á»›c ta, tá»· lệ lao Ä‘á»™ng phi thông tin còn rất cao trong cÆ¡ cấu lá»±c lượng lao Ä‘á»™ng, do Ä‘ó hàng hoá có tá»· lệ trí tuệ thấp. Muốn tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, cần tăng nhanh tá»· lệ trí tuệ trong hàng hoá trong thời gian tá»›i.

* Những đặc trÆ°ng văn hoá của nguồn nhân lá»±c nÆ°á»›c ta hiện nay

Khi nói đến văn hoá theo nghÄ©a là phÆ°Æ¡ng thức sinh hoạt thì văn hoá có mặt trong tất cả mọi lÄ©nh vá»±c của đời sống xã há»™i và đời sống cá nhân. Trong các hoạt Ä‘á»™ng kinh tế, chính trị, xã há»™i, giáo dục, tôn giáo, gia Ä‘ình… con người đều thể hiện hành vi ứng xá»­ trên cÆ¡ sở những giá trị, niềm tin, thói quen Ä‘ã có. Phân tích các lÄ©nh vá»±c hoạt Ä‘á»™ng trên sẽ giúp tìm ra những đặc Ä‘iểm văn hoá Ä‘ang ảnh hưởng tích cá»±c và tiêu cá»±c tá»›i sá»± Ä‘óng góp của nguồn nhân lá»±c vào quá trình CNH, HĐH đất nÆ°á»›c và nhờ Ä‘ó có thể tìm ra các giải pháp khắc phục những nhược Ä‘iểm Ä‘ó.

Kinh tế liên quan đến hoạt Ä‘á»™ng sản xuất và phân phối có thể tuân theo cÆ¡ chế thị trường hoặc kế hoạch hoá tập trung, cÅ©ng có thể phối hợp hai cÆ¡ chế này. Trình Ä‘á»™ phát triển của nền kinh tế và cách làm ăn kinh tế ảnh hưởng rất lá»›n đến cách thức sinh hoạt, làm việc, ứng xá»­ của con người trong xã há»™i.

Nền kinh tế Việt Nam hiện còn yếu kém, Ä‘ang trong qúa trình chuyển từ kinh tế nông nghiệp sang giai Ä‘oạn công nghiệp hóa. Quan hệ kinh tế thị trường chÆ°a hoàn thiện. Chính sá»± manh mún, trình Ä‘á»™ lạc hậu của quá trình sản xuất và trao đổi hàng hóa Ä‘ã tạo ra tác phong làm việc thiếu khoa học, quan hệ hợp tác yếu, tầm nhìn hạn hẹp, tÆ° duy bản vị, cục bá»™ ở nhiều người lao Ä‘á»™ng. Chế Ä‘á»™ Ä‘ãi ngá»™ còn dá»±a vào thâm niên, chÆ°a Ä‘ánh giá cao nguyên tắc Ä‘ãi ngá»™ theo cống hiến.

Nền chính trị bao gồm các cấu trúc và hoạt Ä‘á»™ng liên quan đến phân bổ và sá»­ dụng quyền lá»±c cÅ©ng nhÆ° quy tắc tiếp cận vá»›i nguồn lá»±c và các cÆ¡ há»™i phát triển. Thể chế chính trị có thể dân chủ, Ä‘á»™c tài, có thể cho phép hay loại bỏ các nhóm sắc tá»™c, giá»›i, tuổi hay vị thế kinh tế khỏi việc tham gia quyền lá»±c.

Nền chính trị của nÆ°á»›c ta Ä‘ã chuyển sang thể chế dân chủ dÆ°á»›i sá»± lãnh đạo của Đảng, hiến pháp và pháp luật Ä‘ã bảo đảm quyền tá»± do của con người. Tuy nhiên, do sá»± phát triển bỏ qua giai Ä‘oạn tÆ° bản chủ nghÄ©a, ý thức và tÆ° duy con người Việt Nam về quyền lá»±c, về chính trị vẫn còn nhiều dấu ấn phong kiến. Hệ thống quản lý hành chính quan liêu trong nhiều năm chiến tranh còn ảnh hưởng rất nặng nề trong cách làm ăn kinh tế và quản lý xã há»™i. Má»—i cá nhân hãy còn chÆ°a ý thức hết được quyền và nghÄ©a vụ của mình trong chế Ä‘á»™ xã há»™i dân chủ. Trong Điều tra Giá trị thế giá»›i 2001, người lao Ä‘á»™ng khi được hỏi về xu hÆ°á»›ng thiên về tuân thủ theo mệnh lệnh hay muốn làm rõ lý lẽ trÆ°á»›c khi thá»±c thi, có tá»›i 46,2% có xu hÆ°á»›ng làm theo mệnh lệnh, 40% cho biết muốn thông tỏ trÆ°á»›c khi chấp hành và 13,8% tuỳ thuá»™c tình hình.

Niềm tin vào lá»±c lượng siêu nhân cùng vá»›i những giáo lá»…, quy tắc có ảnh hưởng lá»›n đến lối tÆ° duy, cách sống và làm việc của con người. Tín ngưỡng ảnh hưởng đến tạo lập niềm tin, các chuẩn má»±c đạo đức (tốt hay xấu), ý nghÄ©a của cuá»™c sống, thậm chí cách thức ăn, mặc, làm việc và quan hệ vá»›i người khác.

Kết quả Ä‘iều tra giá trị thế giá»›i cho thấy 15% số người được hỏi theo đạo Phật, 30% thờ cúng tổ tiên, 46% số người cho biết không theo tôn giáo nào. Mặc dù không tham gia giáo lá»…, đại bá»™ phận người Việt Nam trá»±c tiếp hay gián tiếp chịu ảnh hưởng của giáo lý đạo Phật. Họ lấy lòng vị tha, từ bi bác ái, tin vào Ä‘iều thiện để giáo đục con người. Đây là Ä‘iểm tốt giúp cho xã há»™i ôn hoà, quan hệ con người thân thiện, nhÆ°ng chính triết lý tình thÆ°Æ¡ng này làm cho con người ứng xá»­ thiên về tình cảm, thiếu nguyên tắc, coi nhẹ quy định pháp luật trong công việc và cuá»™c sống.

Gia Ä‘ình có vai trò rất khác nhau trong các nền văn hoá. Gia Ä‘ình có thể có quy mô nhỏ chỉ bao gồm cha mẹ và con cái đến gia Ä‘ình lá»›n bao gồm nhiều thế hệ sống chung trong má»™t mái nhà. Trong các gia Ä‘ình nhỏ, trách nhiệm và quyền lợi của cá nhân được đề cao, trong khi Ä‘ó ở các gia Ä‘ình lá»›n các thành viên phải hy sinh quyền lợi, mong muốn và nguyện vọng của cá nhân cho lợi ích chung. Quy mô gia Ä‘ình chịu sÆ° phụ thuá»™c vào trình Ä‘á»™ phát triển kinh tế. ở các nền văn hoá có kinh tế kém phát triển, các thành viên phải lấy gia Ä‘ình làm nÆ¡i nÆ°Æ¡ng tá»±a.

Gia Ä‘ình ở Việt Nam được Ä‘ánh giá cao. Kết quả Ä‘iều tra giá trị thế giá»›i 2001 cho thấy 82,4% số người trả lời cho rằng gia Ä‘ình rất quan trọng, chỉ có 0,6% cho rằng gia Ä‘ình không quan trọng, số còn lại cho rằng gia Ä‘ình khá quan trọng. TÆ°Æ¡ng ứng vá»›i các mức Ä‘ánh giá về tầm quan trọng của chính trị là: 38,7%, 22,1% và 39,2, của tôn giáo: 10%, 66,5% và 23,6%, của công việc là: 56,8%, 6% và 37,1%. Trong bốn giá trị nêu ra, gia Ä‘ình đứng vị trí cao nhất, cao hÆ¡n cả công việc. Chính trị Ä‘óng vai trò quan trọng hÆ¡n tôn giáo trong hệ giá trị của người Việt Nam hiện nay.

Trong gia Ä‘ình, con cái phụ thuá»™c rất nhiều vào cha mẹ và cha mẹ khi già yếu phải trông cậy rất nhiều vào sá»± chăm sóc của con cái. Có tá»›i 99,3% số người được hỏi cho rằng: dù cha mẹ có phẩm chất hay lá»—i lầm nhÆ° thế nào Ä‘i nữa, con cái vẫn phải tôn trọng và yêu quý cha mẹ. Đối vá»›i cha mẹ, 87,4% số người được hỏi cho rằng nọ phải cố gắng hết sức vá»›i con cái, kể cả khi phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.

Trong xã há»™i Việt Nam, các thành viên trong gia Ä‘ình, Ä‘òng họ phụ thuá»™c vào nhau. Quan hệ thân tá»™c, gia Ä‘ình vì thế rất chặt chẽ. Sá»± chia sẻ, chở che giữa các thành viên trong gia Ä‘ình Ä‘ã ảnh hưởng đến cách ứng xá»­ trong công việc xã há»™i. Tác phong gia Ä‘ình chủ nghÄ©a Ä‘ã ảnh hưởng không nhỏ tá»›i hiệu quả công tác và tính nguyên tắc trong thá»±c thi pháp luật. Sá»± cam kết mạnh mẽ vá»›i gia Ä‘ình, Ä‘òng họ và người thân quen, nhiều khi, vô hiệu hoá hoặc cản trở cam kết vá»›i tổ chức. Do sá»± cam kết mạnh mẽ vá»›i nhân tố bên ngoài Ä‘ó (trong trường hợp này là gia Ä‘ình và người thân quen), người lao Ä‘á»™ng, nhiều khi, chỉ coi tổ chức là phÆ°Æ¡ng tiện để đạt má»±c Ä‘ích của gia Ä‘ình, Ä‘òng họ hay người thân quen. Điều này làm suy yếu chính sách nguồn nhân lá»±c liên quan đến tuyển chọn, bổ nhiệm và Ä‘ãi ngá»™ người lao Ä‘á»™ng.

Giáo dục ảnh hưởng lá»›n đến hình thành nhân cách học sinh và người lao Ä‘á»™ng tÆ°Æ¡ng lai. Có những. nền giáo dục yêu cầu tuyệt đối tôn trọng và nghe theo người thầy, sản phẩm của các nền giáo dục Ä‘ó là những con người thụ Ä‘á»™ng, thiếu kỹ năng giao tiếp và khả năng giải quyết vấn đề má»™t cách Ä‘á»™c lập. Trong khi Ä‘ó ở các nền văn hoá khuyến khích sá»± tham gia, tồn tái quan hệ bình đẳng giÅ©a thầy và trò, xuất hiện sá»± khác biệt trong phát triển nhân cách người học. Người học được rèn luyện kỹ năng sống Ä‘á»™c lập, được khuyến khích tính tá»± chủ và khả năng sáng tạo.

NÆ°á»›c ta chịu ảnh hưởng của nền giáo dục Nho giáo và các giá trị văn hoá PhÆ°Æ¡ng Đông, các phẩm chất chuyên cần, vâng lời, có trách nhiệm vá»›i tập thể, lòng khoan dung Ä‘á»™ lượng được Ä‘ánh giá cao, trong khi việc giáo đục trí tưởng tượng, tính Ä‘á»™c lập, tính cá nhân được Ä‘ánh giá thấp hÆ¡n. Điều này phản ánh trong kết quả Ä‘iều tra giá trị thế giá»›i: 75,5% số người được hỏi cho rằng cần giáo dục tính chuyên cần ở trẻ em, 70,8% giáo dục tinh thần trách nhiệm, 67,9% giáo dục lòng khoan dung và tôn trọng người khác, trong khi Ä‘ó chỉ 56,4% số người trả lời cho rằng cần giáo dục trẻ em tính Ä‘á»™c lập và 20,2% cần giáo dục trí tưởng tượng.

Ngôn ngữ cÅ©ng chứa Ä‘á»±ng trong mình những đặc trÆ°ng văn hoá. Phong cách ngôn ngữ trá»±c tiếp hay gián tiếp thể hiện văn hoá mở hay Ä‘óng. Cách xÆ°ng hô, cách diá»…n đạt thể hiện tính đẳng cấp trong giao tiếp. Ví dụ, đại từ nhân xÆ°ng ngôi thứ hai trong tiếng Anh chỉ dùng má»™t từ (you), trong khi tiếng Việt có tá»›i hàng chục từ (anh chị, ông bà, chú bác…), phụ thuá»™c vào lứa tuổi, giá»›i tính, vị thế, quan hệ. Do vậy, những người sá»­ dụng tiếng Anh có cÆ¡ há»™i được bình đẳng hÆ¡n những người dừng tiếng Việt.

Yếu tố lịch sá»­ và tá»± nhiên cÅ©ng ảnh hưởng đến văn hoá, tính cách con người. Tính cách dân tá»™c phụ thuá»™c vào vị thế chính trị, kinh tế, văn hoá của dân tá»™c Ä‘ó trong lịch sá»­. Sống trên dải đất hẹp, thiên nhiên khắc nghiệt, dân ta phải chống chọi vá»›i sá»± khắc nghiệt của tá»± nhiên nhÆ° giông bão, lÅ© lụt và khắc phục hậu quả của chúng để tồn tại. HÆ¡n thế nữa, dân tá»™c ta đời nào cÅ©ng phải Ä‘Æ°Æ¡ng đầu vá»›i sá»± xâm lược của ngoại bang bằng sức mạnh. Sá»± nổi bật trong tính cách người Việt là lòng gan dạ, ý chí kiên cường bất khuất trong chiến tranh, nhÆ°ng cÅ©ng rất yêu hoà bình, có tính cách hiền hoà, ít xâm kích. Những biểu hiện thái quá của nét tính cách này là sá»± ứng xá»­ dÄ© hoà vi quý. Những biểu hiện tiêu cá»±c do chiến tranh để lại có thể thấy ở thói quen làm ăn tạm bợ, coi nhẹ việc tuân theo quy trình kỹ thuật chặt chẽ. CÅ©ng Ä‘ã ảnh hưởng của nhiều thập ká»· chiến tranh, sá»± Ä‘ô há»™ của ngoại bang, tÆ° tưởng kỳ thị, cục bá»™ địa phÆ°Æ¡ng, tâm lý vọng ngoại, háo danh… của nhiều người mà có nhà nghiên cứu nhắc đến nhÆ° những biểu hiện của di chứng nô lệ (VÅ© Hạnh, 2000).

NhÆ° vậy có thể tóm lược má»™t vài đặc Ä‘iểm văn hoá của nguồn nhân lá»±c ảnh hưởng tiêu cá»±c đến quá trình CNH, HĐH và há»™i nhập quốc tế của nÆ°á»›c ta trong thời gian tá»›i. TrÆ°á»›c hết do trình Ä‘á»™ phát triển kinh tế thấp, người lao Ä‘á»™ng có lối làm ăn nhỏ lẻ, manh mún, tầm nhìn ngắn hạn, ý thức ká»· luật thấp, làm ăn thiếu tuân thủ quy trình nghiêm ngặt. Người quản lý sá»­ dụng các phÆ°Æ¡ng pháp quản lý của lối sản xuất nhỏ lẻ này nên cÅ©ng tuỳ tiện, thiếu nguyên tắc. Xã há»™i được tổ chức theo kiểu cá»™ng đồng, nÆ¡i các quan hệ thân tá»™c Ä‘óng vai trò quan trọng. Tục lệ theo lối "phép vua thua lệ làng” hãy còn chi phối hoạt Ä‘á»™ng và lồi sống của nhiều cá»™ng đồng. Pháp luật chÆ°a được tuân thủ nghiêm ngặt.

Quan hệ gia Ä‘ình chặt chẽ, tôn trọng tình cảm Ä‘ã ảnh hưởng đến cách ứng xá»­ trong công việc, nhiều khi dẫn đến sá»± lẫn lá»™n các quan hệ gia Ä‘ình và quan hệ công vụ. Do cách xÆ°ng hô có nhiều thang bậc, công sở nhiều khi được xem nhÆ° những gia Ä‘ình lá»›n. Cấu trúc xã há»™i được hành chính hoá, thông tin khó được lÆ°u chuyển tá»± do từ trên xuống dÆ°á»›i, từ dÆ°á»›i lên trên, giữa các bá»™ phận và cá nhân dẫn đến việc ra quyết Ä‘inh thiếu thông tin do có quá ít ý kiến Ä‘óng góp của những người liên quan.