Để tạo nhân tài hay đào tạo người biết việc?

Má»›i Ä‘ây, tôi thấy má»™t số người dùng cụm từ “Ä‘ào tạo nhân tài". Đằng sau từ ngừ còn có khái niệm, quyết tâm va cách tiến hành. Vì thế nên tôi Ä‘ã tìm tra từ Ä‘iển, rồi lại hỏi thăm đồng nghiệp trong và ngoài nÆ°á»›c về ý nghÄ©a của cụm từ Ä‘ó, rốt cục cÅ©ng chẳng ai giải thích được cho thỏa Ä‘áng. Tôi Ä‘ành thá»­ "Ä‘oán" và viết mấy dòng này nhÆ° những câu hỏi cần được nêu.

Trong má»™t xã há»™i mà bằng cấp được Ä‘ánh giá Ä‘úng được trình Ä‘á»™ hiểu biết, chức danh phù hợp vá»›i nhiệm vụ, luật pháp cho phép và bảo đảm cho những người làm ăn lÆ°Æ¡ng thiện phát huy được tài năng của họ thì nhân tài sẽ từ Ä‘ó mà có.

1. Theo cuốn "Từ Ä‘iển tiếng Việt”, NXB Đà Nẵng – Trung tâm từ Ä‘iển học, 2001, thì "nhân tài" là "người có tài năng xuất sắc” và "tài năng" là "năng lá»±c xuất sắc, khả năng làm việc tốt và có óc sáng tạo trong công việc". Và nếu nhÆ° "tài năng" được hiểu tÆ°Æ¡ng Ä‘Æ°Æ¡ng vá»›i tiếng Pháp là "talent” thì cụm từ kể trên làm tôi băn khoăn. Để thanh minh rằng tôi không có ý làm má»™t thứ hủ nho "bá»›i lông tìm vết” dùng câu chữ để bàn ngang (vì tôi mong còn được trùnh bày ý kiến về việc sá»­ dụng và Ä‘ãi ngá»™ nhân tài, cùng nhÆ° về giải pháp cho giáo dục Ä‘ào tạo) tôi xin được nêu vài ví dụ ở xứ sở tôi định cÆ° và biết, để minh họa: Kỹ sÆ° G.Eiffel là má»™t nhân tài, ông là người dá»±ng cái tháp ở Thủ Ä‘ô Paris, ông cÅ©ng là người xây dá»±ng cái cốt sắt của tượng Nữ thần tá»± do của Bartholdi ở ngoài khÆ¡i Newyork, cÅ©ng là người xây cất rất nhiều công trình sắt thép nổi tiếng ở khắp năm châu và ở chính Việt Nam. Ông tốt nghiệp Trường kỹ sÆ° Centrale de Paris (nhung trượt vấn Ä‘áp kỳ thi tuyển vào trường Polytechnique, có tiếng hÆ¡n). Nói rằng ông và các bạn học đồng khóa của ông Ä‘ã được Ä‘ào tạo từ má»™t trường có tiếng nghiêm túc, thì ai ai cÅ©ng hiểu. Nhung không ai dám nói rằng trường Ä‘ó Ä‘ã Ä‘ào tạo ra "tài" cho ông, bởi vì tài năng của ông được phát huy sau khi tốt nghiệp và các bạn đồng khóa của ông không phải ai cùng làm được nhÆ° ông Ä‘âu. Nhà vật lý A.KasÆ¡er (giải thưởng Nobel) và nhà toán học L.Schwaltz (Huy chÆ°Æ¡ng Fields), hai người "bạn" của Việt Nam trong thời chiến tranh giành Ä‘á»™c lập, đều kể là thời các ông còn là cá»±u học sinh (không cùng khóa) trường Kcole Normale Supéneure và Đại học Paris, các ông không phải là những người học giỏi nhất. Các ông được Ä‘ào tạo nghiêm túc, nhÆ°ng tài năng phát huy sau Ä‘ó của các ông qua những kết quả nghiên cứu, thì chẳng ai "Ä‘ào tạo" được cho các ông cả. Doanh nhân L. Renault chỉ có bằng tú tài, những ai mà không biết tiếng các xưởng sản xuất xe hÆ¡i, xe tăng và cả máy bay của ông trong má»™t thời…

2. Tôi Ä‘oán: phải chăng cụm từ "Ä‘ào tạo nhân tài” là câu nói tắt của “Ä‘ào tạo ra những người có sá»± hiểu biết Ä‘úng đắn, để có thể trở thành nhÅ©ng nhân tài cho đất nÆ°á»›c"? Tôi thiết tưởng (nhÆ° tôi Ä‘ã viết trong cuốn sách " Chung quanh việc học", Nxb Thanh Niên, Hà Ná»™i 2004), má»™t nền Giáo dục Ä‘ào tạo (GDĐT) "hay cho má»™t xã há»™i bình thường” (ở Ä‘ây, "bình thường không phải là tầm thường”, mà nghÄ©a là “lành mạnh"), là giáo dục dược những con người “bình thường” thành những công dân "bình thường”, Ä‘ào tạo họ thành những con người "biết việc" , đảm nhiệm tá»›i những công việc "bình thường”. Trong má»™t xã há»™i bình thường nhÆ° vậy, lÆ°Æ¡ng đủ sống làm cho ai cung đảm nhiệm công việc của mình, không phải làm thêm để kiếm của, xã há»™i ổn định, nên con người không phải lo tích lÅ©y riêng cho mình, rồi cho con, cháu mình má»™t cách vô tận, giàu nghèo không chênh lệch quá Ä‘áng cho nên tình người tồn tại… Trong xã há»™i bình thường Ä‘ó, bằng cấp Ä‘ánh giá Ä‘úng được trình Ä‘á»™ hiểu biết chức danh phù hợp vá»›i nhiệm vụ, luật pháp cho phép và bảo đảm cho những người làm ăn lÆ°Æ¡ng thiện phát huy được tài năng của họ, và nhân tài từ Ä‘ó mà có. Trong má»™t xã há»™i bình thường Ä‘ó, ngành nghề nào cần được tăng cường thì chỉ cần tăng số sinh viên, số người học nghề, số nghiên cứu sinh và trang bị thêm phÆ°Æ¡ng tiện cho ngành Ä‘ó, mà chăng cần bàn luận dài dằng dặc về trình Ä‘á»™ nào, sát hạch nhÆ° thế nào, tính số năm dài ngắn nhÆ° thế nào, để có được nhân tài.

3. Ngược lại, má»™t nền GDĐT "dở", là má»™t nền GDĐT chỉ nhằm khuyến khích con ngá»±a nuôi dưỡng ý tưởng trở thành những danh nhân bản xứ, danh nhân sở tại. Đó là nền GDĐT thuở xÆ°a Ä‘ã có lúc từng thấy ở nÆ°á»›c ta: giáo dục và Ä‘ào tạo ra những người có chí làm quan, kiểu muốn vinh thân phì gia, hưởng Æ¡n vua lá»™c nÆ°á»›c, nhung chẳng thiết tha gì mấy đến bàn dân thiên hạ. Tôi thiết tưởng ngày nay đất nÆ°á»›c không thể thịnh vượng hÆ¡n nếu chỉ cứ nhằm tăng số anh hùng được bầu, tăng các kỳ thi Ä‘ua (bởi vì cao thấp cÅ©ng chỉ là tÆ°Æ¡ng đối, "trong nhà nhất mẹ nhì con" ) , nếu có quy trình rằng Ä‘ang ở chức vụ này thì phải có bằng cấp kia (người ta sẽ tìm cách mua bán bằng cấp, giả mạo trong thi cá»­, dối trá trong việc làm luận văn), nếu chỉ nhăm những tiêu chí bao nhiêu trường, bao nhiêu thầy, bao nhiêu trò, bao nhiêu năm (bởi vì sẽ rÆ¡i vào cái cảnh của câu nói trào phúng mà giá»›i khoa học biết: "có ba cách nói dối: nói dối, nói dối trắng trợn, và nói dối theo thống kê)…

4. NhÆ°ng câu hỏi Ä‘áng được chú ý hÆ¡n cả là trong má»™t xã há»™i Ä‘ã "trót không bình thường" nhÆ° ở ta, thì giải pháp trong cấp bách phải là gì? Tôi thiết tưởng, nói gọn vài nét, cái "hÆ°á»›ng" chung phải là nghiêm phạt những sá»± gian lận (nhÆ° cấm thi mÆ°Æ¡i năm đối vá»›i những học sinh quay cóp, có hình án đối vá»›i những người tổ chức gian mạo, cách chức những người bao che, truy tố kẻ mạo danh). Những việc ấy sẽ không làm xáo trá»™n xã há»™i, mà ngược lại sẽ góp phần mang lại ổn định. Về cách tổ chức, trong tinh hình hiện tại rất phức, không đồng đều và Ä‘ôi khi tá»± phát của ngành giáo dục Ä‘ào tạo của nÆ°á»›c ta, má»™t cuá»™c chấn hÆ°ng "toàn bá»™" có lẽ khó thá»±c hiện được. Do Ä‘ó, xin nhắc lại má»™t trong những kiến nghị của tôi trong thời gian qua là lập ra má»™t vài cÆ¡ sở Đại học công lập hoàn toàn "má»›i", cÅ© nhỏ, Ä‘a khoa, không cần các ngành nhÆ°ng đủ các “cấp” kể cả cấp Ä‘ào tạo qua nghiên cứ, để có sức quản lý cho tốt để làm gÆ°Æ¡ng. Đồng thời cứ để cho các Đại học khác tiếp tục tồn tại, dù là công lập, dân lập hay tÆ° lập, kệ họ phát triển tốt, hoặc lay lắt, hoặc biến Ä‘i, miá»…n là đừng Ä‘i lệch hÆ°á»›ng. Việc lập ra những cÆ¡ sở má»›i bên cạnh những co sở cÅ© (Ä‘ang tồn tại nhÆ°ng không Ä‘áp ứng được hết những yêu cầu của thời đại) cÅ©ng là chuyện Ä‘ã xảy ra tù thuở xÆ°a ở nÆ°á»›c khác. Thí dụ nhÆ° ở Pháp, năm 1530, Vua Francois I cho thành lập Collège royal (ngày nay gọi là Collcge de France, má»™t cÆ¡ sở Ä‘ào tạo nghiên cứu bậc nhất của nÆ°á»›c Pháp) là vì nhà vua có những lý do để không hài lòng về Đại học Sothonne thuở ấy. Rồi đến năm 1867 dÆ°á»›i triều hoàng đế Napoléon III, Bá»™ trưởng Victor Duruy thành lập ECOIE Pratique des Hautes Etudes cÅ©ng trở thành má»™t cÆ¡ sở Ä‘ào tạo nghiên cứu noi danh ngày nay. Còn nÆ°á»›c ta trong quá khứ Ä‘ã có lúc chính các vua chúa cầm quyền cÅ©ng biết là việc học nÆ°á»›c ta không được "ổn", nhÆ°ng có lẽ "hãi" má»™t sá»± cải cách cho là quá lá»›n, nên Ä‘âm ra rụt rè không dám thá»±c hiện, thí dụ nhÆ° trong thế ká»· XIX, từ thời Gia Long cho đến Minh Mạng, Thiệu Trị và Tá»± Đức. Do Ä‘ó, không nên tiến hành cải cách bằng việc đổ ồ ạt những phÆ°Æ¡ng tiện sao những cÆ¡ sở cÅ© ghép lại cho có vẻ đồ sá»™ (dù cho có cài má»™t vài tính cách "cho là má»›i" vào Ä‘ó), vì nhÆ° vậy là vừa tồn kém vừa ít hiệu quả. Việc lập ra má»™t vài Đại há»™i nhỏ, nhÆ°ng hoàn toàn “má»›i" nhÆ° kề trên, hoạt Ä‘á»™ng theo tiêu chuẩn quốc tế "bình thường", mang tính cách "hoa tiêu” ("Đại học hoa tiêu”), chính là cách tiến hành cuá»™c chấn hÆ°ng có hiệu quả, mà không làm cho các thành phần liên quan bị "hãi". Đó là con đường dẫn tá»›i chấn hÆ°ng GDĐT, để từ Ä‘ó có triển vọng để có nhân tài cho đất nÆ°á»›c.

Còn chuyện Ä‘ãi ngá»™. Những người Ä‘ã được Ä‘ào tạo xong má»™t cách nghiêm túc có được má»™t sá»± chú ý khác vá»›i những trường hợp dỏm nhÆ° thế nào. Những người được gá»­i Ä‘i du học xong có được khuyến khích trở về chÆ°a và khi trở về nÆ°á»›c Ä‘ã được sá»­ dụng nhÆ° thế nào? Có Ä‘iều gì cản trở sá»± đề bạt những nhà khoa học trẻ để thay thế cho Ä‘á»™i ngÅ© nhà giáo Đại học Ä‘ã lão hóa?…

Có thể rằng vốn tiếng Việt của tôi không đủ chuẩn xác, nên tôi hiểu lầm chăng? Trong sá»± hồ nghi còn tồn tại, tôi xin kề câu chuyện sau Ä‘ây nhÆ° má»™t thứ két luận tạm thời. Tôi quen hai anh người Việt Nam định cÆ° ở nÆ°á»›c ngoài, hai anh vốn là bạn thân từ lâu năm, tạm gọi là anh A và anh B. Anh A là nhà khoa học, nhÆ°ng cÅ©ng là nhà văn nghiệp dÆ°, anh viết mấy cuốn sách. Anh B là nhà xã há»™i học, nhÆ°ng cÅ©ng là nhà phê bình văn học nghiệp dÆ°, anh viết bài Ä‘iểm sách đăng trên báo, khen máy cuốn sách của anh A. Từ Ä‘ó, hai anh giận nhau. Tôi hỏi anh B, sao lại giận. Anh trả lời: "Tại tôi khen anh A là nhân tài, anh ấy cho là chÆ°a đủ, vì anh ấy là thiên tài. Hay là "nhân tài” là những người "bình thường", còn “thiên tài" là hÆ¡n thế má»™t chút?