Kiểm toán nội bộ và sự phát triển tất yếu

Nếu nhÆ° kiểm toán Ä‘á»™c lập Ä‘ã có mặt ở Việt Nam được hÆ¡n 10 năm thì cho đến nay, khái niệm kiểm toán ná»™i bá»™ vẫn còn xa lạ vá»›i nhiều nhà quản lý. Tuy nhiên, yêu cầu há»™i nhập WTO, sá»± phát triển nhanh chóng của thị trường chứng khoán và những vụ bê bối về quản trị cho thấy sá»± cần thiết của kiểm toán ná»™i bá»™ ở doanh nghiệp.

Trên thế giá»›i, kiểm toán ná»™i bá»™ Ä‘ã ra đời từ lâu nhÆ°ng chỉ phát triển từ sau các vụ gian lận tài chính ở Công ty Worldcom và Enron (Mỹ) những năm 2000-2001 và đặc biệt là khi Luật Sarbanes-Oxley của Mỹ ra đời năm 2002. Luật này quy định các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ phải báo cáo về hiệu quả của hệ thống kiểm soát ná»™i bá»™ công ty.

 

Trong khi hoạt Ä‘á»™ng của kiểm toán Ä‘á»™c lập giá»›i hạn ở việc kiểm tra báo cáo tài chính (mức Ä‘á»™ trung thá»±c và hợp lý), hoạt Ä‘á»™ng của kiểm toán ná»™i bá»™ không bị giá»›i hạn ở bất kỳ phạm vi nào trong công ty, từ mua hàng, sản xuất, bán hàng đến quản lý tài chính, nhân sá»± hay công nghệ thông tin. Mục Ä‘ích của kiểm toán ná»™i bá»™ là phục vụ cho công tác quản lý doanh nghiệp, chứ không phải cho đối tác bên ngoài. Kiểm toán ná»™i bá»™ không chỉ Ä‘ánh giá các yếu kém của hệ thống quản lý mà còn Ä‘ánh giá các rủi ro cả trong và ngoài công ty.

Lợi ích của kiểm toán ná»™i bá»™

Kiểm toán ná»™i bá»™ có thể Ä‘em lại cho doanh nghiệp rất nhiều lợi ích. Đây là công cụ giúp phát hiện và cải tiến những Ä‘iểm yếu trong hệ thống quản lý của doanh nghiệp. Thông qua công cụ này, ban giám đốc và há»™i đồng quản trị có thể kiểm soát hoạt Ä‘á»™ng tốt hÆ¡n, quản lý rủi ro tốt hÆ¡n, tăng khả năng đạt được các mục tiêu kinh doanh. Má»™t doanh nghiệp có kiểm toán ná»™i bá»™ sẽ làm gia tăng niềm tin của các cổ Ä‘ông, các nhà đầu tÆ° trên thị trường chứng khoán về hệ thống quản trị ở Ä‘ây. Các thống kê trên thế giá»›i cho thấy các công ty có phòng kiểm toán ná»™i bá»™ thường có báo cáo Ä‘úng hạn, báo cáo tài chính có mức Ä‘á»™ minh bạch và chính xác cao, khả năng gian lận thấp và cuối cùng là hiệu quả sản xuất kinh doanh cao hÆ¡n so vá»›i các công ty không có phòng kiểm toán ná»™i bá»™.
Tuy nhiên, có má»™t thá»±c tế là không phải doanh nghiệp nào cÅ©ng thấy hết các lợi ích trên và có biện pháp để hiện thá»±c hóa các lợi ích Ä‘ó. Nhiều doanh nghiệp theo Ä‘uổi mục tiêu tăng trưởng nóng và Ä‘ã không cân bằng được ba mục tiêu bắt buá»™c của phát triển bền vững. Đó là tăng trưởng, hiệu quả và kiểm soát. Kết quả là tam giác ba mục tiêu này không thá»±c sá»± mở rá»™ng ở cả ba góc trong quá trình tăng trưởng má»™t cách đồng bá»™. Thay vào Ä‘ó là bị co méo ở hai góc kia, tăng trưởng tuy có đạt, nhÆ°ng hiệu quả và kiểm soát lại giảm sút hoặc không ngang tầm vá»›i sá»± tăng trưởng.

Để phát triển bền vững, bất kỳ doanh nghiệp nào cÅ©ng phải cân bằng cả ba mục tiêu trên. Đây là bài toán thá»±c sá»± của quản trị. Doanh nghiệp nào xem nhẹ má»™t trong ba mục tiêu trên thì sá»›m muá»™n cÅ©ng phải trả giá.

Thá»±c tế kiểm toán ná»™i bá»™ ở Việt Nam

Hiện nay khung pháp lý cao nhất cho hoạt Ä‘á»™ng kiểm toán ná»™i bá»™ là Luật Doanh nghiệp (cÅ© và má»›i). Khái niệm đầu tiên liên quan đến kiểm toán ná»™i bá»™ quy định trong luật là ban kiểm soát do cổ Ä‘ông bầu ra. Tuy nhiên, vai trò, chức năng, trách nhiệm của ban kiểm soát còn quá mÆ¡ hồ, làm công việc của thanh tra mang tính chất Ä‘á»™t xuất, theo yêu cầu hÆ¡n là thường xuyên.
Các doanh nghiệp nhà nÆ°á»›c có thêm má»™t quy định, hÆ°á»›ng dẫn về vấn đề kiểm toán ná»™i bá»™ (Quyết định 832/TC/QQĐ/CĐKT năm 1997). Theo Ä‘ó, phòng kiểm toán ná»™i bá»™ vẫn báo cáo lên tổng giám đốc nhÆ° má»™t bá»™ phận thuá»™c sá»± Ä‘iều hành của tổng giám đốc. Điều này làm giảm tính Ä‘á»™c lập của phòng kiểm toán ná»™i bá»™, vì toàn bá»™ hệ thống quản lý trong doanh nghiệp (do ban giám đốc quy định) đều là đối tượng Ä‘ánh giá của kiểm toán ná»™i bá»™. Trong khi Ä‘ó, theo thông lệ phổ biến trên thế giá»›i, phòng kiểm toán ná»™i bá»™ chịu trách nhiệm báo cáo trá»±c tiếp lên cho ban kiểm soát hoặc há»™i đồng quản trị, tức là cấp cao hÆ¡n ban giám đốc.
Ở Việt Nam, trong những năm qua, ban kiểm soát ở các doanh nghiệp nhà nÆ°á»›c và má»™t số ngân hàng Ä‘ã hoạt Ä‘á»™ng nhÆ°ng chÆ°a mang lại hiệu quả do vai trò, chức năng, trách nhiệm chÆ°a rõ ràng và còn thiếu công cụ để thá»±c hiện công tác giám sát.

Ở các loại hình công ty khác, hoạt Ä‘á»™ng kiểm toán ná»™i bá»™ ít nhiều Ä‘ã hình thành khi các công ty thá»±c hiện hệ thống quản lý chất lượng hay môi trường (ISO). Các công ty có được chứng chỉ ISO bắt buá»™c phải thá»±c hiện Ä‘ánh giá ná»™i bá»™ (thá»±c chất là kiểm toán ná»™i bá»™) ít nhất má»—i năm má»™t lần về mức Ä‘á»™ tuân thủ các tiêu chuẩn ISO. Việc Ä‘ánh giá này thường do má»™t ban hay má»™t bá»™ phận – thường gọi là ban ISO hay ban bảo đảm chất lượng – thá»±c hiện và báo cáo lên tổng giám đốc. Tuy nhiên, do Ä‘ánh giá ná»™i bá»™ chỉ giá»›i hạn ở việc tuân thủ các tiêu chuẩn của ISO (chủ yếu về mặt thủ tục, văn bản), nên hầu nhÆ° không giúp cải tiến nhiều về hệ thống kiểm soát ở công ty. Trong thá»±c tế, nhiều doanh nghiệp thá»±c hiện ISO Ä‘ã nhận ra Ä‘iều này và Ä‘ã thiết lập bá»™ phận Ä‘ánh giá ná»™i bá»™ ở cấp Ä‘á»™ cao hÆ¡n, đầy đủ hÆ¡n và thá»±c chất hÆ¡n.

Ở Việt Nam, việc xây dá»±ng kiểm toán ná»™i bá»™ trong doanh nghiệp chắc chắn sẽ phát triển trong thời gian tá»›i cùng vá»›i sức phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Sá»± Ä‘òi hỏi của các nhà đầu tÆ° về má»™t hệ thống quản trị chuyên nghiệp sẽ buá»™c các doanh nghiệp phải chú ý xây dá»±ng hệ thống kiểm toán ná»™i bá»™ sao cho thật hiệu quả.
Xu hÆ°á»›ng thiết lập hệ thống kiểm toán ná»™i bá»™ cÅ©ng sẽ phát triển trong các doanh nghiệp có vốn đầu tÆ° nÆ°á»›c ngoài Ä‘ang hoạt Ä‘á»™ng tại Việt Nam. Các doanh nghiệp này Ä‘ang ngày càng có Ä‘óng góp cao về doanh thu, lợi nhuận đối vá»›i công ty mẹ ở nÆ°á»›c ngoài. Và rất nhiều công ty mẹ Ä‘ó Ä‘ang niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ hay ở các thị trường chứng khoán lá»›n khác trên thế giá»›i. Do Ä‘ó, dần dần, các công ty nÆ°á»›c ngoài ở Việt Nam cÅ©ng buá»™c phải tuân thủ những quy định nhÆ° Luật Sarbanes-Oxley của Mỹ, tức là phải thá»±c hiện kiểm toán ná»™i bá»™. Các công ty này sẽ ngày càng nhận được nhiều chÆ°Æ¡ng trình kiểm toán ná»™i bá»™ do công ty mẹ thá»±c hiện hoặc sẽ phải xây dá»±ng bá»™ phận kiểm toán Ä‘á»™c lập của riêng mình.

Làm sao xây dá»±ng bá»™ phận kiểm toán ná»™i bá»™?

Việc xây dá»±ng bá»™ phận kiểm toán ná»™i bá»™ trong doanh nghiệp phải được thá»±c hiện qua nhiều bÆ°á»›c. TrÆ°á»›c hết, doanh nghiệp phải xác định được nhu cầu cụ thể và mục Ä‘ích cụ thể của bá»™ phận này. Kế Ä‘ó là phải xác định rõ ràng cÆ¡ cấu tổ chức, vai trò, chức năng và quyền hạn của bá»™ phận kiểm toán ná»™i bá»™, có thể bao gồm cả má»™t văn kiện nhÆ° Ä‘iều lệ kiểm toán để bảo đảm đủ tính Ä‘á»™c lập cho bá»™ phận kiểm toán ná»™i bá»™ hoạt Ä‘á»™ng. Việc tiếp theo quan trọng không kém là tuyển dụng kiểm toán viên trưởng, kiểm toán viên và Ä‘ào tạo họ. Má»™t Ä‘iều cần lÆ°u ý là nghiệp vụ kiểm toán ná»™i bá»™ khác nhiều kiểm toán Ä‘á»™c lập và Ä‘òi hỏi trình Ä‘á»™ chuyên môn và kinh nghiệm rất cao. Sau cùng, bá»™ phận kiểm toán ná»™i bá»™ cần thá»±c hiện kiểm toán thí Ä‘iểm và tốt nhất là có sá»± Ä‘ánh giá của má»™t công ty tÆ° vấn Ä‘á»™c lập, để rút kinh nghiệm trÆ°á»›c khi bắt đầu xây dá»±ng chiến lược và kế hoạch kiểm toán dài hạn.