Đào tạo bản lĩnh tự khẳng định mình cho tuổi trẻ

 XÆ°a kia, trong lối mòn của đạo đức học Nho giáo thì Ä‘ó là “nối tiếp, làm theo, không thay đổi (kế, thuật, vô cải). Không hiểu sao, hành vi của “em Trí VÄ©nh Long”, mà người ta có cá»› để gọi em là “thủ phạm phá hoại”, là “nhà dá»… cháy nếu cảnh báo không ai nghe thì mình tá»± tay phóng hỏa cho biết tay” để do Ä‘ó mà truy cứu trách nhiệm hình sá»± nhằm ngăn chặn việc “chúng ta sẽ Ä‘ào tạo ra má»™t lá»›p thanh niên sống vô chính phủ, không tôn trọng nguyên tắc”, khiến cứ liên tưởng đến câu chuyện em bé 16 tuổi ở Philippines dạo nào mà báo chí Ä‘ã Ä‘Æ°a tin.

 

Em được Tạp Chí “Time” trao giải nhất cuá»™c thi trả lời câu hỏi dành cho lứa tuổi từ 16 đến 18: “Ai là nhân vật quan trọng nhất thế ká»· XXI” vá»›i câu trả lời: “Tôi”! Tôi sẽ hét to lên Ä‘iều này vá»›i tất cả thành phố nếu cần phải nhÆ° vậy. Tôi cho rằng chính tôi, má»™t học sinh trung học, là người quan trọng nhất thế ká»·. Tôi còn chÆ°a ghi dấu ấn của mình vào lịch sá»­ thế giá»›i, và tôi không khao khát trở thành má»™t Albert Einstein hay má»™t Bill Gates khác. Bởi vì tôi chỉ muốn là tôi… Chúng ta không biết cái gì hay hÆ¡n sao? Chúng ta không thể ghi dấu ấn bằng chính con người thá»±c sá»± là của mình hay sao?

Và rồi lẩn thẩn đặt câu hỏi: liệu vá»›i chúng ta, ta có trao giải nhất cho má»™t cô học trò 16 tuổi, tuổi của trò Trí của chúng ta nay, vá»›i câu trả lời “có vẻ ngá»— ngược” nhÆ° vậy không? Thì cÅ©ng Ä‘ã có dịp để kiểm nghiệm chuyện này đấy thôi. Đó là thái Ä‘á»™ đối vá»›i “bài văn lạ” của em học sinh lá»›p 11 tham gia vào kỳ thi học sinh giỏi giữa tháng 3-2005 ở Hà Ná»™i dám viết má»™t bài văn lạc đề. Mặc dầu biết “sẽ không được Ä‘iểm nào” nhÆ°ng em vẫn viết để “chỉ muốn nêu lên chính kiến của mình”. Em tâm sá»±: “Dường nhÆ° học sinh bọn em chỉ có quyền thích, chỉ có quyền khen hay, mà không có quyền nói lên chính kiến của mình”.

Thế rồi cÅ©ng có nhiều ý kiến khác nhau của “người lá»›n”, quá Ä‘à hay không thì không biết song qua Ä‘ó, cÅ©ng thấy rõ quan Ä‘iểm nhìn nhận về bản lÄ©nh tá»± khẳng định của tuổi học trò. Có ý kiến Ä‘anh thép lên án em bé “ngá»— ngược” dám không xúc Ä‘á»™ng, dám không thích bài “Văn tế Nghiã sÄ© Cần Giuá»™c” của Nguyá»…n Đình Chiểu. NhÆ°ng cÅ©ng có những ý kiến bảo vệ quan Ä‘iểm của cô học sinh dám biểu tỏ chính kiến của mình, không tuân phục cung cách giảng dạy theo kiểu áp đặt tÆ° duy, tùy tiện suy diá»…n.

Cung cách ấy được duy trì khá lâu, khiến nó trở thành má»™t tập quán Ä‘áng sợ kìm hãm sá»± sáng tạo và phát triển của tuổi trẻ. Và Ä‘áng sợ hÆ¡n nữa, cung cách ấy tập dượt má»™t thói quen bị Ä‘á»™ng trông chờ, không dám tá»± mình suy nghÄ© để có ý kiến riêng. Bằng cách ấy, nhà trường sẽ tập dượt và khuyến khích phát triển loại nhân cách chỉ biết phục tùng, không dám có bản lÄ©nh ủng há»™ cái Ä‘úng, phê phán cái sai và “không dám là mình”.

Lịch sá»­ Việt Nam và thế giá»›i cho thấy những nhân cách lá»›n, những tài năng lá»›n thường không cam chịu cúc cung tận tụy theo lối mòn mà luôn bung phá. Thì nhà bác học Lê Quý Đôn hồi bé Ä‘ã nổi tiếng là cậu bé “rắn đầu” rất nghịch ngợm Ä‘ó thôi. Để tránh trận Ä‘òn vì tá»™i ấy, cậu Ä‘ã làm bài thÆ¡ tá»± vịnh, trong Ä‘ó toàn nói chuyện rắn: “thẹn Ä‘èn hổ lá»­a Ä‘au lòng mẹ, nay thét mai gầm rát cổ cha và tá»± hứa phải làm sao “kẻo hổ mang danh tiếng thế gia”. Và nếu hồi ấy người ta vì ngăn chặn lối sống vô chính phủ, không tôn trọng nguyên tắc của cậu thần đồng “ngá»— ngược” mà truy cứu tá»™i danh “rắn đầu” của cậu rồi trị cho tiệt nọc, thì lịch sá»­ nÆ°á»›c nhà Ä‘ã mất má»™t nhà bác học lá»›n.

Đấy là nói chuyện xÆ°a. BÆ°á»›c vào năm 2007, thá»­ thách và vận há»™i má»›i Ä‘ang Ä‘òi hỏi bản lÄ©nh của con người Việt Nam trong thời đại của Internet nối mạng toàn cầu, thế giá»›i Ä‘ang thách thức từng người và từng cá nhân Ä‘ang đối diện vá»›i cả thế giá»›i.

Những ai chần chừ tin rằng tÆ°Æ¡ng lai sẽ là sá»± tiếp tục Ä‘Æ¡n thuần của quá khứ, sẽ cảm thấy mình bị hụt hẫng trÆ°á»›c sá»± thay đổi mà có lẽ Ä‘ã quá muá»™n để tránh được Ä‘iều không thể tránh khỏi. CÅ©ng sẽ là quá muá»™n nếu không dám có những suy nghÄ© táo bạo, những tìm tòi mạnh dạn, những bung phá sáng tạo để tìm ra những bÆ°á»›c Ä‘i và cách Ä‘i phù hợp vá»›i thá»±c tế của đất nÆ°á»›c. Những phẩm chất Ä‘ó Ä‘ang được Æ°Æ¡m mầm và sinh sôi nảy nở trong thế hệ trẻ, nguồn sinh lá»±c bất tận của dân tá»™c. “Nguyên khí quốc gia” không thể tìm ở Ä‘âu khác ngoài nguồn sinh khí vô tận Ä‘ó.

Thế nhÆ°ng công việc to tát Ä‘ó lại khởi nguồn từ những việc hàng ngày, những chuyện của “đời thường” má»™c mạc không tô son vẽ phấn. Từ những chuyện nhỏ, những “nghịch lý” của đời thường ấy lại ẩn chứa những chân lý Ä‘ang cần tìm tòi, phát hiện, những tiềm năng cần được tạo Ä‘iều kiện để bừng nở thành khả năng hành Ä‘á»™ng. CÅ©ng có nghÄ©a phải thấy được những Ä‘iều kỳ diệu sẽ nảy nở từ những “nghịch lý”, kể cả những chuyện “ngá»— ngược” trong quá trình được vượt qua để thá»±c hiện sá»± phát triển.

Thông thường, hình nhÆ° người lá»›n thích loại con cháu “gọi dạ bảo vâng” và dường nhÆ° đối vá»›i các cháu bé thì không “đức tính” nào người lá»›n thú vị bằng sá»± vâng lời.

XÆ°a kia, trong lối mòn của đạo đức học Nho giáo thì Ä‘ó là “nối tiếp, làm theo, không thay đổi (kế, thuật, vô cải). Không hiểu sao, hành vi của “em Trí VÄ©nh Long”, mà người ta có cá»› để gọi em là “thủ phạm phá hoại”, là “nhà dá»… cháy nếu cảnh báo không ai nghe thì mình tá»± tay phóng hỏa cho biết tay” để do Ä‘ó mà truy cứu trách nhiệm hình sá»± nhằm ngăn chặn việc “chúng ta sẽ Ä‘ào tạo ra má»™t lá»›p thanh niên sống vô chính phủ, không tôn trọng nguyên tắc”, khiến cứ liên tưởng đến câu chuyện em bé 16 tuổi ở Philippines dạo nào mà báo chí Ä‘ã Ä‘Æ°a tin.

Em được Tạp Chí “Time” trao giải nhất cuá»™c thi trả lời câu hỏi dành cho lứa tuổi từ 16 đến 18: “Ai là nhân vật quan trọng nhất thế ká»· XXI” vá»›i câu trả lời: “Tôi”! Tôi sẽ hét to lên Ä‘iều này vá»›i tất cả thành phố nếu cần phải nhÆ° vậy. Tôi cho rằng chính tôi, má»™t học sinh trung học, là người quan trọng nhất thế ká»·. Tôi còn chÆ°a ghi dấu ấn của mình vào lịch sá»­ thế giá»›i, và tôi không khao khát trở thành má»™t Albert Einstein hay má»™t Bill Gates khác. Bởi vì tôi chỉ muốn là tôi… Chúng ta không biết cái gì hay hÆ¡n sao? Chúng ta không thể ghi dấu ấn bằng chính con người thá»±c sá»± là của mình hay sao?

Và rồi lẩn thẩn đặt câu hỏi: liệu vá»›i chúng ta, ta có trao giải nhất cho má»™t cô học trò 16 tuổi, tuổi của trò Trí của chúng ta nay, vá»›i câu trả lời “có vẻ ngá»— ngược” nhÆ° vậy không? Thì cÅ©ng Ä‘ã có dịp để kiểm nghiệm chuyện này đấy thôi. Đó là thái Ä‘á»™ đối vá»›i “bài văn lạ” của em học sinh lá»›p 11 tham gia vào kỳ thi học sinh giỏi giữa tháng 3-2005 ở Hà Ná»™i dám viết má»™t bài văn lạc đề. Mặc dầu biết “sẽ không được Ä‘iểm nào” nhÆ°ng em vẫn viết để “chỉ muốn nêu lên chính kiến của mình”. Em tâm sá»±: “Dường nhÆ° học sinh bọn em chỉ có quyền thích, chỉ có quyền khen hay, mà không có quyền nói lên chính kiến của mình”.

Thế rồi cÅ©ng có nhiều ý kiến khác nhau của “người lá»›n”, quá Ä‘à hay không thì không biết song qua Ä‘ó, cÅ©ng thấy rõ quan Ä‘iểm nhìn nhận về bản lÄ©nh tá»± khẳng định của tuổi học trò. Có ý kiến Ä‘anh thép lên án em bé “ngá»— ngược” dám không xúc Ä‘á»™ng, dám không thích bài “Văn tế Nghiã sÄ© Cần Giuá»™c” của Nguyá»…n Đình Chiểu. NhÆ°ng cÅ©ng có những ý kiến bảo vệ quan Ä‘iểm của cô học sinh dám biểu tỏ chính kiến của mình, không tuân phục cung cách giảng dạy theo kiểu áp đặt tÆ° duy, tùy tiện suy diá»…n.

Cung cách ấy được duy trì khá lâu, khiến nó trở thành má»™t tập quán Ä‘áng sợ kìm hãm sá»± sáng tạo và phát triển của tuổi trẻ. Và Ä‘áng sợ hÆ¡n nữa, cung cách ấy tập dượt má»™t thói quen bị Ä‘á»™ng trông chờ, không dám tá»± mình suy nghÄ© để có ý kiến riêng. Bằng cách ấy, nhà trường sẽ tập dượt và khuyến khích phát triển loại nhân cách chỉ biết phục tùng, không dám có bản lÄ©nh ủng há»™ cái Ä‘úng, phê phán cái sai và “không dám là mình”.

Lịch sá»­ Việt Nam và thế giá»›i cho thấy những nhân cách lá»›n, những tài năng lá»›n thường không cam chịu cúc cung tận tụy theo lối mòn mà luôn bung phá. Thì nhà bác học Lê Quý Đôn hồi bé Ä‘ã nổi tiếng là cậu bé “rắn đầu” rất nghịch ngợm Ä‘ó thôi. Để tránh trận Ä‘òn vì tá»™i ấy, cậu Ä‘ã làm bài thÆ¡ tá»± vịnh, trong Ä‘ó toàn nói chuyện rắn: “thẹn Ä‘èn hổ lá»­a Ä‘au lòng mẹ, nay thét mai gầm rát cổ cha và tá»± hứa phải làm sao “kẻo hổ mang danh tiếng thế gia”. Và nếu hồi ấy người ta vì ngăn chặn lối sống vô chính phủ, không tôn trọng nguyên tắc của cậu thần đồng “ngá»— ngược” mà truy cứu tá»™i danh “rắn đầu” của cậu rồi trị cho tiệt nọc, thì lịch sá»­ nÆ°á»›c nhà Ä‘ã mất má»™t nhà bác học lá»›n.

Đấy là nói chuyện xÆ°a. BÆ°á»›c vào năm 2007, thá»­ thách và vận há»™i má»›i Ä‘ang Ä‘òi hỏi bản lÄ©nh của con người Việt Nam trong thời đại của Internet nối mạng toàn cầu, thế giá»›i Ä‘ang thách thức từng người và từng cá nhân Ä‘ang đối diện vá»›i cả thế giá»›i.

Những ai chần chừ tin rằng tÆ°Æ¡ng lai sẽ là sá»± tiếp tục Ä‘Æ¡n thuần của quá khứ, sẽ cảm thấy mình bị hụt hẫng trÆ°á»›c sá»± thay đổi mà có lẽ Ä‘ã quá muá»™n để tránh được Ä‘iều không thể tránh khỏi. CÅ©ng sẽ là quá muá»™n nếu không dám có những suy nghÄ© táo bạo, những tìm tòi mạnh dạn, những bung phá sáng tạo để tìm ra những bÆ°á»›c Ä‘i và cách Ä‘i phù hợp vá»›i thá»±c tế của đất nÆ°á»›c. Những phẩm chất Ä‘ó Ä‘ang được Æ°Æ¡m mầm và sinh sôi nảy nở trong thế hệ trẻ, nguồn sinh lá»±c bất tận của dân tá»™c. “Nguyên khí quốc gia” không thể tìm ở Ä‘âu khác ngoài nguồn sinh khí vô tận Ä‘ó.

Thế nhÆ°ng công việc to tát Ä‘ó lại khởi nguồn từ những việc hàng ngày, những chuyện của “đời thường” má»™c mạc không tô son vẽ phấn. Từ những chuyện nhỏ, những “nghịch lý” của đời thường ấy lại ẩn chứa những chân lý Ä‘ang cần tìm tòi, phát hiện, những tiềm năng cần được tạo Ä‘iều kiện để bừng nở thành khả năng hành Ä‘á»™ng. CÅ©ng có nghÄ©a phải thấy được những Ä‘iều kỳ diệu sẽ nảy nở từ những “nghịch lý”, kể cả những chuyện “ngá»— ngược” trong quá trình được vượt qua để thá»±c hiện sá»± phát triển.