Vấn đề xung đột lợi ích nhóm trong doanh nghiệp

Trong hoạt Ä‘á»™ng của doanh nghiệp, tồn tại hai nhóm liên quan mật thiết: nhóm cung cấp nguồn lá»±c tài chính và nhóm Ä‘iều hành doanh nghiệp. Bảo đảm và phân chia quyền lợi giữa hai nhóm này là nguyên nhân phát sinh xung Ä‘á»™t lợi ích trong doanh nghiệp.

Chủ sở hữu, nhà đầu tÆ°… lo ngại về việc thất thoát và sá»­ dụng kém hiệu quả nguồn tài chính Ä‘ã cung cấp cho doanh nghiệp. Do vậy, khi Ä‘ã bỏ vốn vào doanh nghiệp, nhóm này có xu hÆ°á»›ng giành quyền kiểm soát (control) mọi hoạt Ä‘á»™ng. Ban giám đốc, các vị trí Ä‘iều hành chủ chốt… bị hạn chế và khó linh hoạt vá»›i các quyết định Ä‘iều hành khi chịu quá nhiều kiểm soát từ các nhà cung cấp tài chính.

Xung Ä‘á»™t cÅ©ng nằm trong việc phân chia phần lợi nhuận mà doanh nghiệp tạo ra. Chủ sở hữu và nhà đầu tÆ°, má»™t cách hợp lý, hưởng phần lá»›n lợi nhuận.

 

Đội ngÅ© Ä‘iều hành có thể không hài lòng vá»›i Ä‘iều này khi lý luận rằng ngoài lượng tÆ° bản ban đầu bỏ ra, nhóm cung cấp tài chính không còn Ä‘óng góp gì thêm cho doanh nghiệp. Trong khi Ä‘ó, chính họ, những người quản lý vá»›i năng lá»±c và danh tiếng của mình, Ä‘ang ngày Ä‘êm gắn bó vá»›i hoạt Ä‘á»™ng vận hành và làm nên thành công cho doanh nghiệp. Ngược lại, các nhà đầu tÆ° tin rằng họ Ä‘ã chấp nhận rủi ro lá»›n ở khi bỏ vốn vào doanh nghiệp.

Các cÆ¡ chế giải quyết mối xung Ä‘á»™t lợi ích giữa các nhóm trong doanh nghiệp (corporate governance mechanism) Ä‘ã được phát triển và sá»­ dụng hiệu quả tại: Mỹ, Đức, Nhật, và Anh. Vá»›i các nền kinh tế kém phát triển, và/hoặc Ä‘ang trong giai Ä‘oạn chuyển đổi, gần nhÆ° chÆ°a hề xuất hiện cÆ¡ chế giải quyết này. Giải quyết bất hợp lý xung Ä‘á»™t lợi ích giữa nhóm sở hữu và nhóm Ä‘iều hành là nguyên nhân dẫn tá»›i: tình trạng thất thoát tài sản doanh nghiệp trong quá trình tÆ° nhân hóa tại Nga; má»™t số tập Ä‘oàn Hàn Quốc (chaebol) bán lại các nhà máy thành viên cho người thân của lãnh đạo Ä‘iều hành vá»›i giá rẻ; cán bá»™ quản lý cung cấp sản phẩm của doanh nghiệp Ä‘ang Ä‘iều hành cho doanh nghiệp của riêng mình hoặc thân cận vá»›i mình vá»›i nhiều Ä‘iều kiện Æ°u Ä‘ãi… (Andrei Shleifer, Robert W. Vishny, 1997. A Survey of Corporate Governance. The Journal of Finance, Vol. 52, No. 2, (Jun. , 1997), pp. 737-783).

Cạnh tranh trên thị trường sẽ buá»™c doanh nghiệp tìm mọi cách giảm thiểu chi phí sản xuất. Má»™t trong các giải pháp là tìm tá»›i các nguồn tài chính có giá rẻ hÆ¡n. Qua Ä‘ó, xung Ä‘á»™t lợi ích giữa hai nhóm sẽ được giải quyết. Tuy nhiên, trông chờ vào sá»± tá»± Ä‘iều chỉnh nhờ cÆ¡ chế thị trường là không khả quan. Giải pháp phải là của chính doanh nghiệp.

Giải pháp có thể áp dụng gồm:

o Thá»±c thiện hợp đồng/cam kết khuyến khích (incentive contract) dài hạn và gắn bó quyền lợi của nhóm quản lý vá»›i quyền lợi của nhóm sở hữu. Để đảm bảo hiệu quả của cách làm này, các biện pháp Ä‘o lường kết quả/chất lượng các quyết định quản lý là rất quan trọng. Công cụ thá»±c hiện có: tiền lÆ°Æ¡ng (salary), tiền thưởng trên kết quả kinh doanh (performance bonus), quyền chọn mua lại cổ phần hiện tại (stock option), quyền mua cổ phần má»›i (stock warrant).

o Trong nhiều trường hợp, Ä‘á»™i ngÅ© quản lý của doanh nghiệp rất có danh tiếng và thành công. Khi Ä‘ó, nhiều nhà đầu tÆ° sẵn sàng bỏ vốn vào doanh nghiệp mà không có bất kỳ Ä‘òi hỏi nào về quyền kiểm soát Ä‘iều hành doanh nghiệp.

o Xây dá»±ng cÆ¡ chế bỏ phiếu (voting scheme) đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tÆ° nhỏ cÅ©ng nhÆ° cho phép nhân sá»± Ä‘iều hành chủ chốt được tham gia bỏ phiếu ngay cả khi không nắm giữ cổ phần, và/hoặc áp dụng tỉ lệ hợp lý vá»›i phiếu bầu của nhân sá»± Ä‘iều hành chủ chốt.

o Tập trung sở hữu doanh nghiệp vào má»™t vài cổ Ä‘ông lá»›n (má»—i cổ Ä‘ông sở hữu từ 10-20%, có thể gồm cả nhân sá»± Ä‘iều hành chủ chốt).

o Doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu có khả năng chuyển đổi thành cổ phần (convertible bond) vừa nhÆ° công cụ huy Ä‘á»™ng vốn, vừa giải quyết xung Ä‘á»™t trong quản trị doanh nghiệp. Khi nhóm quản lý hoạt Ä‘á»™ng yếu kém và có thể không trả được nợ, người sở hữu trái phiếu có thể trở thành cổ Ä‘ông và có quyền tham gia, kiểm soát hoạt Ä‘á»™ng Ä‘iều hành sản xuất, kinh doanh. Ngoài trái phiếu chuyển đổi, còn có thể sá»­ dụng hợp đồng vay nợ có Ä‘iều khoản qui định quyền kiểm soát Ä‘iều hành trong trường hợp kết quả kinh doanh xấu.

o LBOs (leveraged buy outs) là giao dịch trong Ä‘ó doanh nghiệp sau khi Ä‘ã chuyển sang hình thức cổ phần rá»™ng rãi bị mua lại (vá»›i tá»· lệ cổ phần khống chế) bởi nhóm các nhà đầu tÆ° má»›i, thường là chính người chủ cÅ©, hay các nhà quản lý cÅ©, ngân hàng, hay tổ chức tài chính, đầu tÆ°. Qua cách này, các nhà đầu tÆ° má»›i tăng quyền kiểm soát doanh nghiệp của mình và thậm chí còn thu hồi má»™t phần tiền trÆ°á»›c Ä‘ây họ Ä‘ã đầu tÆ° vào doanh nghiệp.

Thành công của các hệ thống quản trị xung Ä‘á»™t lợi ích doanh nghiệp tại Mỹ, Nhật, Đức nhấn mạnh sá»± kết hợp của hệ thống pháp lý bảo vệ lợi ích nhà đầu tÆ° và vai trò của các nhà đầu tÆ° lá»›n. Đây là Ä‘iểm khác biệt lá»›n nhất khi so sánh vá»›i thá»±c tế quản trị tại các quốc gia khác. Tại phần lá»›n các quốc gia, quyền lợi của nhà đầu tÆ° được bảo vệ rất hạn chế, các doanh nghiệp bế tắc trong mô hình quản trị gia Ä‘ình, và chịu kiểm soát từ bên trong bởi chính Ä‘á»™i ngÅ© Ä‘iều hành (trường hợp phổ biến: người sở hữu lá»›n đồng thời là người phụ trách Ä‘iều hành) dẫn tá»›i năng lá»±c hạn chế trong tiếp cận các nguồn lá»±c tài chính từ bên ngoài.

Dù các mô hình Mỹ, Đức, Nhật được coi là thành công, câu trả lời cho má»™t mô hình quản trị xung Ä‘á»™t tối Æ°u là không có. Mô hình phù hợp có thể được xây dá»±ng và phát triển trên cÆ¡ sở tính toán kỹ lưỡng đặc tính, kế hoạch phát triển dài hạn, cÅ©ng nhÆ° các yếu tố khác của doanh nghiệp.