Đi tìm một phong cách lãnh đạo

Bên cạnh việc thay đổi về kỹ thuật, công nghệ, Ä‘ào tạo cần phải có những tÆ° duy má»›i trong công tác lãnh đạo – quản lý. Những nhà lãnh đạo – quản lý giỏi hiện nay phải là người có những cái nhìn thá»±c tế hÆ¡n về giá trị của họ đối vá»›i tổ chức mà họ quản lý.

Họ phải có má»™t phong cách quản lý má»›i, hợp lý. Phong cách lãnh đạo hợp lý là phong cách mà ở Ä‘ó người lãnh đạo vừa Ä‘áp dụng được các nhu cầu khác nhau của người lao Ä‘á»™ng, vừa phát huy được sức mạnh cá nhân và tập thể người lao Ä‘á»™ng trong hoạt Ä‘á»™ng sản xuất, kinh doanh. Có thể khẳng định rằng, phong cách lãnh đạo sẽ là má»™t yếu tố quan trọng trong những yếu tố làm nên sá»± thành công trong làm ăn của má»™t doanh nghiệp.

Từ góc Ä‘á»™ lý luận cÅ©ng nhÆ° thá»±c tiá»…n tâm lý học, vấn đề quản lý, trong Ä‘ó nổi bật là phong cách lãnh đạo, Ä‘ã được bàn nhiều trong các công trình khoa học. Khái niệm phong cách lãnh đạo thường được hiểu theo các góc Ä‘á»™ sau:

 

 

* Được coi là má»™t nhân tố quan trọng của người quản lý, lãnh đạo, nó gắn liền vá»›i kiểu người lãnh đạo và nghệ thuật lãnh đạo, quản lý con người.

* Phong cách lãnh đạo không chỉ thể hiện về mặt khoa học và tổ chức lãnh đạo, quản lý mà còn thể hiện tài năng, chí hÆ°á»›ng, nghệ thuật Ä‘iều khiển, tác Ä‘á»™ng người khác của người lãnh đạo.

* Phong cách lãnh đạo là cách thức làm việc của nhà lãnh đạo.

* Phong cách lãnh đạo là hệ thống các đấu hiệu đặc trÆ°ng của hoạt và Ä‘á»™ng quản lý của nhà lãnh đạo, được quy định bởi các đặc Ä‘iểm nhân cách của họ.

* Phong cách lãnh đạo là kết quả của mối quan hệ giữa cá nhân và sá»± kiện, và được biểu hiện bằng công thức: Phong cách lãnh đạo = Cá tính x Môi trường

Những định nghÄ©a trên Ä‘ã đề cập và phản ánh khá rõ nhiều mặt, nhiều đặc trÆ°ng khác nhau của phong cách lãnh đạo. Phần lá»›n các định nghÄ©a trên chỉ nhấn mạnh đến mặt chủ quan, mặt cá tính của chủ thể lãnh đạo chứ chÆ°a đề cập, xem xét phong cách lãnh đạo nhÆ° má»™t kiểu hoạt Ä‘á»™ng. Kiểu hoạt Ä‘á»™ng Ä‘ó được diá»…n ra nhÆ° thế nào còn phụ thuá»™c vào yếu tố môi trường xã há»™i, trong Ä‘ó có sá»± ảnh hưởng của hệ tÆ° tưởng, của nền văn hoá…

NhÆ° vậy, có thể Ä‘ính nghÄ©a nhÆ° sau: Phong cách lãnh đạo là kiểu hoạt Ä‘á»™ng đặc thù của người lãnh đạo được hình thành trên cÆ¡ sở kết hợp chặt chẽ và tác Ä‘á»™ng qua lại biện chứng giữa yếu tố tâm lý chủ quan của người lãnh đạo và yêu tố môi trường xã há»™i trong hệ thống quản lý. Để hiểu rõ hÆ¡n, chúng ta lần lượt nghiên cứu các kiểu phong cách lãnh đạo qua những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học phÆ°Æ¡ng Tây và phÆ°Æ¡ng Đông.

Trong những công trình của các tác giả phÆ°Æ¡ng Tây, thường nêu lên hai kiểu quản lý (phong cách lãnh đạo) cÆ¡ bản. Đó là kiểu quản lý dân chủ và kiếu quản lý mệnh lệnh.

– Kiểu quản lý dân chủ được đặc trÆ°ng bằng việc người quản lý biết phân chia quyền lá»±c quản lý của mình, tranh thủ ý kiến cấp dÆ°á»›i, Ä‘Æ°a họ tham gia vào việc khởi thảo các quyết định. Kiểu quản lý này còn tạo ra những Ä‘iều kiện thuận lợi để cho những người cấp dÆ°á»›i được phát huy sáng kiến, tham gia vào việc lập kế hoạch và thá»±c hiện kế hoạch, đồng thời tạo ra bầu không khí tâm lý tích cá»±c trong quá trình quản lý.

– Kiểu quản lý mệnh lệnh Ä‘á»™c Ä‘oán được đặc trÆ°ng bằng việc tập trung mọi quyền lá»±c vào tay má»™t mình người quản lý, người lãnh đạo – quản lý bằng ý chí của mình, trấn áp ý chí và sáng kiến của mọi thành viên trong tập thể.

– Kiểu quản lý hình thức (hay phong cách quản lý tá»± do). Theo kiểu này, người quản lý chỉ vạch ra kế hoạch chung, ít tham gia trá»±c tiếp chỉ đạo, thường giao khoán cho cấp dÆ°á»›i và làm các việc khác ở văn phòng. Chỉ làm việc trá»±c tiếp vá»›i người bị quản lý hay tập thể trong những trường hợp đặc biệt.

Sau này, bằng những kết quả nghiên cứu về các phong cách lãnh đạo trong các tập thể, các nhà tâm lý học Ä‘ã chỉ ra rằng: ở má»—i phong cách lãnh đạo (dân chủ, Ä‘á»™c Ä‘oán, tá»± do) đều có những Ä‘iểm mạnh, Ä‘iểm yếu. Tuy nhiên, phong cách lãnh đạo dân chủ sẽ Ä‘em lại hiệu quả kinh tế – xã há»™i cao hÆ¡n.

Điều này không đồng nghÄ©a vá»›i việc phủ nhận hiệu quả của phong cách lãnh đạo Ä‘á»™c Ä‘oán và phong cách lãnh đạo tá»± do. Điều quan trọng nhất đối vá»›i nhà quản lý Ä‘ó là phải biết vận dụng má»™t cách linh hoạt phong cách lãnh đạo của mình trong các tình huống quản lý cụ thể.

Kiểu quản lý mệnh lệnh Ä‘á»™c Ä‘oán sẽ đạt hiệu quả khi nhà quản lý cần đề ra những yêu cầu cứng rắn, những tình huống cần phải giải quyết ngay trong má»™t thời gian ngắn. Sẽ là không tưởng nếu vị chỉ huy trong má»™t trận Ä‘ánh khí ra quyết Ä‘ính tấn công hay rút lui lại phải họp toàn thể quân lính để hỏi ý kiến.

Hay người quản lý má»™t tập thể các nhà khoa học có thể sá»­ dụng phong cách lãnh đạo tá»± do để khuyến khích các nhà khoa học Ä‘ó được tá»± do trong việc triển khai các công trình nghiên cứu, thí nghiệm…

Kế thừa các tÆ° tưởng nghiên cứu về phong cách lãnh đạo – quản lý, phong cách lãnh đạo của các nhà lãnh đạo quản lý trong 3 thập ká»· (1930 – 1960), ý tưởng và những cách tiếp cận má»›i đối vá»›i việc hiểu biết các hành vi lãnh đạo.

– Thứ nhất, phong cách quản lý "quyết Ä‘oán – áp chế”. Ở phong cách này các nhà quản lý chuyên quyền cao Ä‘á»™ ít có lòng tin vá»›i cấp dÆ°á»›i, thúc đẩy người ta bằng Ä‘e doạ và thưởng phạt bằng những phần thưởng hiếm hoi, tiến hành thông tin từ trên xuống và giá»›i hạn ở việc ra quyết định ở cấp cao nhất.

– Thứ hai, phong cách lãnh đạo quyết Ä‘oán – nhân từ, các nhà quản lý loại này có lòng tin của cấp trên và tin vào cấp dÆ°á»›i. Thúc đẩy người cấp dÆ°á»›i bằng khen thưởng và bằng má»™t ít Ä‘e doạ, trừng phạt, cho phép có ít nhiều thông tin lên trên, tiếp thu má»™t số tÆ° tưởng phía dÆ°á»›i và cho phép phần nào sá»± giao quyền ra quyết định nhÆ°ng kiểm tra chặt chẽ về mặt chính sách.

– Thứ ba, phong cách quản lý tham vấn: Các nhà quản lý có sá»± tin tưởng và hy vọng lá»›n nhÆ°ng không hoàn toàn vào cấp dÆ°á»›i, dùng các phần thưởng để thúc đẩy, các luồng thông tin từ trên xuống hoặc từ dÆ°á»›i lên trong quá trình Ä‘iều hành và hoạch định các chính sách chiến lược của Công ty. Các nhà quản lý có phong cách lãnh đạo tham vấn thường xuyên tham khảo những ý kiến khác nhau từ phía cấp dÆ°á»›i.

– Thứ tÆ°, phong cách quản lý "tham gia – theo ‘nhóm". Các nhà quản lý có phong cách này là người có lòng tin và sá»± hy vọng hoàn toàn vào cấp dÆ°á»›i ở mọi vấn đề, luôn thu nhận các tÆ° tưởng, ý kiến của cấp dÆ°á»›i và sá»­ dụng chúng má»™t cách xây dá»±ng. Các nhà quản lý loại này thường sá»­ dụng các phần thưởng về mặt kinh tế để khuyến khích cấp dÆ°á»›i khi đạt được các mục tiêu mà họ đề ra.

Quá trình thông tin quản lý được thá»±c hiện thông suốt theo cả 3 chiều: lên trên, xuống dÆ°á»›i và vá»›i những người cùng cấp. Họ thường xuyên khuyến khích cấp dÆ°á»›i trong việc đề ra những quyết định trong những tình huống khó khăn khi không có mặt của họ. Mặt khác, các nhà quản lý có phong cách này thường coi họ và cấp dÆ°á»›i nhÆ° là má»™t nhóm.

Trong 4 kiểu phong cách nói trên, qua những kết quả nghiên cứu Ä‘ã chỉ ra rằng, các nhà quản lý áp dụng phong cách quản lý theo kiều "tham gia theo nhóm" vào các hoạt Ä‘á»™ng quản lý của mình Ä‘ã thu được thành công lá»›n nhất vá»›i tÆ° cách là má»™t người lãnh đạo.

Việc trở thành các nhà lãnh đạo không chỉ vì các thuá»™c tính nhân cách của họ mà còn là vì các yếu tố tình huống khác và sá»± tác Ä‘á»™ng tÆ°Æ¡ng há»— giữa những người lãnh đạo và tình huống. Hai phong cách lãnh đạo chính. Phong cách lãnh đạo thứ nhất chủ yếu hÆ°á»›ng vào nhiệm vụ, người lãnh đạo sẽ thoả mãn khi nhìn thấy nhiệm vụ được thá»±c hiện. Phong cách còn lại chủ yếu hÆ°á»›ng vào việc đạt được những mối quan hệ tết giữa các cá nhân nhằm thu được má»™t địa vị cá nhân nổi bật.

Không có má»™t phong cách lãnh đạo tuyệt đối nào có hiệu quả hoặc bất cứ má»™t tình huống quản lý cụ thể nào. Má»™t phong cách lãnh đạo tốt nhất chỉ có được khi nhà quản lý biết vận dụng má»™t cách mềm dẻo có nghÄ©a người quản lý phải biết vận dụng các Æ°u thế của từng kiểu phong cách quản lý tuỳ theo đặc trÆ°ng của hoàn cảnh, biết sá»­a đổi lề lối của mình theo sá»± phát triển của tập thể, và mục Ä‘ích quản lý hÆ°á»›ng vào con người, vào các mối quan hệ người – người và mang tính nhân bản.

Bên cạnh những phong cách lãnh đạo Ä‘ã và Ä‘ang được áp dụng ở các tÆ°á»›c phÆ°Æ¡ng Tây, có má»™t kiểu phong cách quản lý phù hợp vá»›i nền văn hoá phÆ°Æ¡ng Đông,

Phong cách quản lý này chịu ảnh hưởng sâu sắc của triết học Khổng giáo và các yếu tố thuá»™c truyền thống dân tá»™c. Do vậy, đặc Ä‘iểm nổi bật nhất của nó khác vá»›i phong cách quản lý của các nhà lãnh đạo phÆ°Æ¡ng Tây là việc xây dá»±ng và duy trì những mối quan hệ tết đẹp, hài hoà giữa những người dÆ°á»›i quyền và phát huy tinh thần Ä‘oàn kết thân ái vá»›i nhau. Chức năng hàng đầu của người quản lý doanh nghiệp là phải tạo Ä‘iều kiện và giúp đỡ các nhóm, ca kíp, các tổ, Ä‘á»™i sản xuất hoàn thành tết nhiệm vụ của mình, thể hiện ở năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc, bằng cách loại trừ các xung Ä‘á»™t, phát huy ý thức Ä‘oàn kết, thống nhất.

Trong xã há»™i truyền thống, vai trò và vị trí của nhóm được đặc biệt coi trọng. Tiếp tục truyền thống ấy, người đứng đầu má»—i nhóm phải tạo Ä‘á»±ng cho được má»™t bầu không khí thuận lợi để đạt được mục tiêu mà cả nhóm Ä‘ã xác định. NhÆ° vậy, người lãnh đạo nhóm phải làm sao giữ được sá»± "cân bằng", tạo ra cảm giác trong những người dÆ°á»›i quyền rằng, giữa họ không có sá»± khác biệt nhau là mấy.

Người lãnh đạo, người quản lý chỉ thá»±c sá»± được Ä‘ánh giá là có tài năng, có bản lÄ©nh khì người Ä‘ó thiết lập và duy trì được quan hệ tốt đẹp giữa người này vá»›i người khác trong nhóm, giữa nhóm này và nhóm khác trong doanh nghiệp

Phong cách quản lý này được thừa nhận là Ä‘á»™c Ä‘áo ở chá»—: Người lãnh đạo luôn ý thức rằng, họ phải thiết lập các quan hệ không chính thức vá»›i những người dÆ°á»›i quyền bằng thái Ä‘á»™ ứng xá»­ chân tình, gần gÅ©i, chan hoà, sá»± thiện cảm và đồng cảm ở người dÆ°á»›i quyền. Đối vá»›i các nhà quản lý, quan hệ gần gÅ©i, thân mật vá»›i người dÆ°á»›i quyền không phải là mục Ä‘ích tá»± thân mà là má»™t nhiệm vụ để qua Ä‘ó tạo được bầu không khí cởi mở, chân tình, tin cậy lẫn nhau trong tập thể.

Nó là Ä‘á»™ng lá»±c khuyến khích mọi người Ä‘óng góp trí tuệ, tài năng, sức lá»±c vào công việc chung. Phong cách quản lý này còn Ä‘á»™c Ä‘áo ở cách thức khen thưởng và ká»· luật. Khen thưởng không chỉ dành cho những ai có sáng kiến, đạt năng suất lao Ä‘á»™ng cao, mà cả những người làm việc chăm chỉ, cần mẫn, dù năng lá»±c của họ nhÆ° thế nào. Khen thưởng phải có tác dụng khích lệ những người dÆ°á»›i quyền dám làm những gì họ cho là Ä‘úng và hợp lý, không ngồi chờ thụ Ä‘á»™ng chỉ thị cấp trên. Nếu có Ä‘iều gì không tốt xảy ra thì ban quản trị cÅ©ng không mất công truy tìm, Ä‘iều tra người phạm lá»—i (Ä‘iều này khác hẳn so vá»›i phÆ°Æ¡ng pháp quản lý theo phÆ°Æ¡ng Tây).

Điều quan trọng của việc thá»±c hiện các biện pháp ká»· luật của người lãnh đạo vá»›i người dÆ°á»›i quyền không phải là tìm cho ra thủ phạm rồi thi hành ká»· luật bằng phạt tiền, Ä‘uổi việc mà là tìm ra và làm rõ cho mọi người hiểu rõ nguyên nhân sai lầm để rút ra kinh nghiệm. Khi phê bình, người lãnh đạo không bao giờ làm cho người mắc khuyết Ä‘iểm bị mất thể diện, phải lúng túng trÆ°á»›c tập thể, trÆ°á»›c: tổ Ä‘á»™i sản xuất… Họ thường trao đổi riêng vá»›i người phạm sai lầm theo tình thần hai bên cùng chịu trách nhiệm, cùng nhau tìm cách tháo gỡ những vÆ°á»›ng mắc, những hậu quả nào Ä‘ó. Vì vậy mà người mắc lá»—i sẽ không phải mặc cảm về mình nhÆ° là "đồ bỏ Ä‘i", "vô dụng" chừng nào người Ä‘ó còn cố gắng vÆ°Æ¡n lên.

Phong cách lãnh đạo phù hợp vá»›i các đặc Ä‘iểm đặc thù của Việt Nam sẽ là phong cách lãnh đạo mà ở Ä‘ó người lãnh đạo phải có tính quyết Ä‘oán thể hiện qua các phẩm chất dám nghe dám làm, dám chịu trách nhiệm, tá»± tin, ra được những quyết Ä‘ính kịp thời trong những tình huống khó khăn.

Người lãnh đạo tạo ra được nhiều Ä‘iều kiện thuận lợi để cấp dÆ°á»›i phát huy hết năng lá»±c, trí lá»±c, óc sáng tạo, lòng nhiệt tình vào công việc, có hệ thống chế Ä‘á»™ Ä‘ãi ngá»™, khen thưởng, ká»· luật kịp thời, thích Ä‘áng nhằm Ä‘á»™ng viên người lao Ä‘á»™ng phát huy mọi tiềm năng, ổn định tinh thần và đảm bảo được cuá»™c sống.

Có thể nói rằng, má»™t phong cách lãnh đạo tốt là má»™t sản phẩm mang tính trí tuệ cao của người lãnh đạo, thể hiện sá»± nhuần nhuyá»…n trong cách sá»­ dụng các phong cách lãnh đạo khác nhau vào các tình huống khác nhau, nhÆ°ng vẫn phù hợp vá»›i các đặc Ä‘iểm văn hóa Việt Nam.