Phương pháp khiêu khích và vấn đề nhân sự

Đôi khi ta bắt gặp Ä‘âu Ä‘ó cảnh “cÆ¡m không lành, canh không ngọt” giữa chá»§ doanh nghiệp và người lao động, thậm chí mối quan hệ giữa hai bên còn căng thẳng và mang tính khiêu khích. Tình trạng như vậy được gọi là provocation – kiểu khiêu khích, chọc tức.

Nhiều chuyên gia nhân sá»± Ä‘ã sá»­ dụng biện pháp khiêu khích như má»™t trong những bí quyết trong phỏng vấn nhằm nhận biết tính cách Ä‘ích thá»±c cá»§a ứng viên, đặc biệt là đối vá»›i ứng viên vào các vị trí cao cấp. Những người chá»§ doanh nghiệp cÅ©ng tỏ ra ưa thích lối chọc tức này khi ra quyết định sa thải má»™t nhân viên vô dụng hày đơn giản là để chứng minh quyền uy, sức mạnh cá»§a mình.

 

Trong quá trình phỏng vấn, vị thế cá»§a nhà tuyển dụng và ứng viên nhiều khi là tương đương nhau. Ở Ä‘ây, phương pháp khiêu khích không gây ra hậu quả nghiêm trọng: trong trường hợp xấu nhất, có thể ứng viên không được tiếp nhận vào làm việc hoặc có ấn tượng không tốt về cuá»™c yết kiến vá»›i nhà tuyển dụng. Còn trong cách hành xá»­ giữa ông chá»§ và người lao động, phương pháp này nhiều khi để lại những hậu quả khó lường.

Phỏng vấn kiểu gây sốc

“Nếu trong lúc Ä‘ang trả lời phỏng vấn, chiếc tá»§ hồ sÆ¡ cạnh bạn bá»—ng nhiên đổ sập, thì bạn cÅ©ng đừng vá»™i lo lắng. Đó có thể là má»™t sá»± cố hữu ý cá»§a nhà tuyển dụng để thăm dò phản ứng cá»§a bạn” – má»™t chuyên gia tuyển dụng Ä‘ã từng nói ná»­a Ä‘ùa ná»­a thật như vậy. Trên thá»±c tế, có khá nhiều chuyên gia nhân sá»± dày dạn kinh nghiệm thích sá»­ dụng phương pháp này trong các cuá»™c phỏng vấn cá»§a mình nhằm nhận diện má»™t cách tối Ä‘a chân dung ứng viên. Những cuá»™c phỏng vấn kiểu này thường được gọi là phỏng vấn gây sốc. Đối vá»›i các vị trí quan trọng, phương pháp này có thể được cụ thể hóa thành những câu hỏi dò xét hay gài bẫy nhằm kiểm tra tính trung thá»±c, sá»± nhanh nhạy cá»§a ứng viên nếu như nhà tuyển dụng cảm thấy nghi ngờ, chưa tin tưởng. Khi đến dá»± phỏng vấn, ứng viên thường Ä‘ã chuẩn bị sẵn trong đầu các phương án trả lời câu hỏi. Thông thường, họ Ä‘ã chuẩn bị trước má»™t số Ä‘áp án cho các câu hỏi thông thường như nguyên nhân nghỉ việc, mức thu nhập cÅ©ng như nhiệm vụ chính tại nÆ¡i làm cÅ©… Trình độ, kiến thức càng cao, ứng viên càng cảm thấy thoải mái, tá»± tin khi trả lời phỏng vấn. Vậy làm thế nào để có thể tạo ra những tình huống gây sốc cho những ứng viên cao cấp này nhằm khám phá con người thật cá»§a họ?

Nhiều chuyên gia nhân sá»± Ä‘ã thá»­ đưa ra những câu hỏi tưởng chừng vô thưởng vô phạt, không rõ ràng để dò xem cách trả lời cá»§a ứng viên. Má»™t ứng viên thiếu phán xét sẽ bắt đầu “trả bài” mà không cần xác định rõ mục tiêu câu hỏi, bởi anh ta muốn làm sao nhanh chóng lấp đầy khoảng trống trong cuá»™c phỏng vấn. Đối vá»›i ứng viên kinh nghiệm hÆ¡n, có thể anh ta sẽ yêu cầu nhà tuyển dụng giải thích câu hỏi rõ hÆ¡n. Dấu hiệu này cho thấy, ứng viên là người biết cân nhắc trước khi trả lời. Má»™t cách thức khác khá hiệu quả trong phỏng vấn là cố ý tạo ra khoảng thời gian im lặng để dò xét thái độ cá»§a ứng viên. Nhiều ứng viên tỏ ra không được thoải mái, thậm chí không giữ được bình tÄ©nh khi rÆ¡i vào tình thế này. Không ít ứng viên Ä‘ã vá»™i vàng phản ứng “Tôi đến Ä‘ây để nghe ông/bà đưa ra câu hỏi. Và tôi Ä‘ang nghe ông/bà hỏi Ä‘ây”.

Đối vá»›i các ứng viên cao cấp hÆ¡n có thể sá»­ dụng các kiểu “gây sốc” phức tạp hÆ¡n. Ví dụ như khi phỏng vấn má»™t ứng viên Ä‘ang huênh hoang về thành tích cá»§a mình, nhà tuyển dụng có thể giả vờ không nghe thấy những gì anh ta nói hoặc cố tình “sinh sá»±” bằng cách nhắc Ä‘i nhắc lại nhiều lần câu nói: “Tôi chưa hiểu ý anh/chị định nói gì. Có lẽ, anh/chị có vấn đề trong cách diá»…n đạt. Anh/chị thá»­ nói lại vấn đề này, bằng má»™t ngôn ngữ đơn giản hÆ¡n, được không?”. Hoặc có thể thình lình đưa ra câu nhận xét, kiểu như: “Nãy giờ anh/chị nói rất có lý, rất Ä‘úng. Nhưng lần này thì những gì anh/chị nói lại thật là ngá»› ngẩn”. Và thá»­ diá»…n đạt câu trả lời “ngá»› ngẩn” cá»§a ứng viên bằng cách vờ suy diá»…n sang má»™t nghÄ©a khác.

Má»—i chuyên gia nhân sá»± có má»™t kiểu phỏng vấn để tìm hiểu bản chất thá»±c sá»± cá»§a ứng viên. Má»™t chuyên gia tuyển dụng nọ lại thường đưa ra cho ứng viên danh sách má»™t loạt từ ngữ lạ (chẳng hạn như tên cá»§a các loài thá»±c hay động vật quý hiếm) và Ä‘ính kèm theo Ä‘ó là các câu giải nghÄ©a tá»± nghÄ© ra rồi yêu cầu ứng viên lắp ráp từ và nghÄ©a sao cho hợp lý. Và không ít ứng viên Ä‘ã mắc bẫy nhà tuyển dụng khi cố gắng lắp ráp mà không hiểu rằng, chuyên gia nhân sá»± Ä‘ã cố tình giải nghÄ©a má»™t cách ngây ngô, sai lệch chỉ để kiểm tra anh ta. Chuyên gia tuyển dụng này còn tiết lá»™ má»™t “độc chiêu” nữa trong các cuá»™c phỏng vấn cá»§a mình: giả vờ nhặt chiếc bút cầm tay rồi đưa lên trán ra vẻ suy nghÄ©, thăm dò thái độ cá»§a đối phương rồi thình lình buông má»™t câu hỏi khó và thả bút xuống bàn. “Nếu ứng viên tỏ ra lo lắng, hồi há»™p và lúng túng, câu hỏi cá»§a bạn Ä‘ã thá»±c sá»± có tác dụng. Công việc duy nhất lúc này là bạn phải xoáy vào Ä‘iều bạn nghi ngờ để làm rõ vấn đề” – vị chuyên gia tiết lá»™ bí quyết.

Giám đốc nhân sá»± má»™t công ty sản xuất thá»±c phẩm nọ kể lại rằng, bà Ä‘ã có lần chứng kiến cuá»™c phỏng vấn giữa vị Tổng giám đốc cá»§a công ty này vá»›i má»™t ứng viên cho vị trí Giám đốc bán hàng. Ứng viên được mời đến phỏng vấn là má»™t chuyên gia dày dạn kinh nghiệm thuá»™c má»™t lÄ©nh vá»±c khác. Vị Tổng giám đốc bắt đầu cuá»™c trò chuyện cá»§a mình bằng má»™t loạt các câu hỏi về những loại bóng Ä‘iện mà ứng viên chịu trách nhiệm kinh doanh, cÅ©ng như địa Ä‘iểm và phương pháp mà anh ta sẽ tiêu thụ sản phẩm bóng Ä‘èn …Gần má»™t tiếng đồng hồ trôi qua, vẫn những câu hỏi đều đều như vậy. Tiếp theo Ä‘ó là những câu hỏi về cuá»™c sống gia Ä‘ình, về sở thích, thói quen. Anh chàng ứng viên Ä‘ã không chịu được kiểu phỏng vấn “cà kê dê ngá»—ng” này, vá»™i đứng dậy và hỏi liệu anh ta có đến nhầm địa chỉ hay không. Thật ra, Ä‘ây chỉ là má»™t thá»­ nghiệm đơn giản cá»§a nhà tuyển dụng: họ chỉ muốn biết má»™t Ä‘iều: anh ta có phải là người quan tâm thá»±c sá»± đến sản phẩm cá»§a mình hay không thôi.

CÅ©ng có vị giám đốc, trong quá trình phỏng vấn má»™t ứng viên cao cấp, Ä‘ã cố tình mời anh ta đến văn phòng vào buổi trưa hè nóng bức, vào má»™t giờ giấc oái oăm, trong má»™t căn phòng không mấy tiện nghi, không máy lạnh, chỉ có chiếc quạt cÅ© kỹ chạy vù vù phát ra âm thanh khó chịu như tiếng trá»±c thăng rồi sai thư ký liên tục mang nước lạnh đến. Vị giám đốc cố tình kéo dài thời gian phỏng vấn tá»›i hai giờ đồng hồ để kiểm tra ứng viên – người được Ä‘ánh giá là tài năng và bản lÄ©nh. Sau hÆ¡n hai tiếng đồng hồ thá»­ thách, ứng viên không tỏ ra khó chịu, ngược lại vẫn thoải mái trả lời các câu hỏi cá»§a nhà tuyển dụng. “Thật lạ là tôi không hề thấy anh ta xin ra ngoài vá»›i lý do “Ä‘i vệ sinh” như các ứng viên khác. Điều này chứng tỏ là anh ta tập trung tối Ä‘a vào vấn đề và có khả năng chịu đựng áp lá»±c tốt, mặc dù Ä‘ã uống rất nhiều nước”. Ngay sau Ä‘ó, ứng viên này Ä‘ã được tuyển dụng vào vị trí Giám đốc tiếp thị cá»§a công ty và cho đến nay vẫn là má»™t trong những nhân vật chá»§ chốt, có nhiều Ä‘óng góp cho sá»± phát triển cá»§a công ty.

Áp lá»±c tâm lý

Nhiều chuyên gia tuyển dụng thích đưa ra các câu hỏi liên quan đến bí mật kinh doanh tại nÆ¡i làm cÅ©, hoặc nhận xét cá»§a họ về ông chá»§ cÅ©. Má»™t cô gái nọ hiện Ä‘ang làm việc cho má»™t công ty thương mại lá»›n trong thành phố kể lại rằng, trong buổi phỏng vấn, người ta Ä‘ã đặt ra những câu hỏi thiếu tế nhị: chồng cô có nghiện rượu không, có bao giờ Ä‘ánh cô chưa, cô có tình nhân không… và má»™t loạt các câu hỏi khác về cuá»™c sống riêng tư.

Nhiều chuyên gia nhân sá»± khác còn áp dụng những kiểu lá»™ng ngôn mang tính khiêu khích, thậm chí sá»· nhục ứng viên. Má»™t vị chuyên gia nhân sá»± nọ, thay vì thông báo cho ứng viên rằng cuá»™c phỏng vấn Ä‘ã kết thúc, Ä‘ã buông má»™t câu khó nghe khi nhìn thấy ứng viên có vẻ chờ đợi Ä‘iều gì Ä‘ó từ nhà tuyển dụng: “Thế nào? Anh còn muốn gì nữa? Má»™t lời mời làm việc hấp dẫn chắc?”

Đưa ứng viên vào bẫy rồi ngồi nhìn họ tìm cách thoát ra là biện pháp để nhà tuyển dụng nhận biết được ứng viên cÅ©ng như cách anh ta giải quyết vấn đề khi phải đối mặt vá»›i những tình huống căng thẳng. Tuy nhiên, hiệu quả cá»§a phương pháp phỏng vấn gây sốc này có thá»±c sá»± được công nhận hay không, vẫn còn là má»™t vấn đề gây nhiều tranh cãi. Thứ nhất, nó có thể khiến bạn để tuá»™t khỏi tay nhiều ứng viên sáng giá. Thứ hai, nó có thể là nguyên nhân gây ra những cuá»™c khẩu chiến vô nghÄ©a đối vá»›i cả hai bên. Theo ý kiến cá»§a má»™t chuyên gia tuyển dụng thì bạn chỉ nên sá»­ dụng phương pháp này khi Ä‘ã thá»±c sá»± xác định được mục Ä‘ích cá»§a cuá»™c phỏng vấn, cÅ©ng như biết được những phẩm chất cần thiết cá»§a ứng viên mà bạn cần làm rõ.

Theo ý kiến cá»§a má»™t vị lãnh đạo ngân hàng lá»›n thì không nhất thiết phải cần đến những kiểu phỏng vấn gây sốc. Nếu muốn kiểm tra bản lÄ©nh cá»§a ứng viên, nhà tuyển dụng có thể lá»±a chọn nhiều cách nhẹ nhàng hÆ¡n, ví dụ như vào má»™t ngày đẹp trời nào Ä‘ó, họ có thể tổ chức phỏng vấn ngoài trời, để cho ứng viên ngồi đối diện vá»›i mặt trời hoặc bố trí cho anh ta ngồi vào má»™t chiếc ghế bị long chân khiến anh ta dá»… có cảm giác không thoải mái. Theo vị lãnh đạo này thì tuyệt đối không được phép sá»· nhục ứng viên. Má»™t ông chá»§ lịch sá»± nên biết xin lá»—i ứng viên vào cuối buổi phỏng vấn nếu Ä‘ã đưa ra những câu hỏi mang tính khiêu khích.

Cách hành xá»­ giữa ông chá»§ và người lao động

Tại nhiều doanh nghiệp, hiện tượng mất cắp tài sản cá nhân hay tài sản chung Ä‘ôi khi vẫn xảy ra. Điều Ä‘áng nói là hiện tượng này luôn tạo ra cho các nhân viên cảm giác nghi kỵ lẫn nhau bởi má»™t mất, mười ngờ. Tìm ra kẻ trá»™m “cổ cồn trắng” Ä‘ôi khi còn phức tạp hÆ¡n việc tìm thá»§ phạm cá»§a những vụ trá»™m cắp vặt ngoài phố. Theo kinh nghiệm cá»§a các chuyên gia nhân sá»±, trong những trường hợp này, phương pháp gây ra sá»± khó chịu cho người khác để nhận diện những dấu hiệu bất ổn nÆ¡i họ là cách hiệu quả nhất. Ä‚n cắp má»™t vài cuá»™n giấy fax cá»§a công ty mang về nhà, thấy chiếc ví cá»§a đồng nghiệp để há»› hênh và tiện tay cho vào túi mình…- Ä‘ó là những thói tắt mắt cần phải loại bỏ triệt để. Trong những trường hợp này, hành vi xấu Ä‘ó cần lên án và nhân viên phạm lá»—i cần phải bị trừng trị thích Ä‘áng để làm gương cho kẻ khác.

Tại má»™t há»™i thảo về nhân sá»±, vị giám đốc má»™t phòng khám nha khoa tư nhân nọ Ä‘ã từng than phiền về đạo đức cá»§a người lao động. Số là vào má»™t buổi chiều muá»™n, sau giờ làm việc, khi phòng khám chỉ còn hai nữ nhân viên – má»™t tiếp tân, má»™t bác sÄ© trá»±c, có má»™t vị khách trung niên bước đến và yêu cầu nhổ răng. Vị bác sÄ© trá»±c, sau khi phục vụ khách, Ä‘ã bàn bạc vá»›i nữ nhân viên tiếp tân giữ lại số tiền thu được cá»§a khách và không ghi vào sổ để sau Ä‘ó chia Ä‘ôi, má»—i người má»™t ná»­a.

Hai ngày sau, vị giám đốc này Ä‘ã đến văn phòng, triệu tập hai nữ nhân viên mà bà nghi ngờ từ lâu để truy hỏi cho ra nhẽ. Hai nữ nhân viên ban đầu còn quanh co chối tá»™i và khăng khăng cho rằng họ bị nghi oan. Song, “vỏ quýt dày có móng tay nhọn”. Bà nhờ má»™t người bạn quen Ä‘ang bị Ä‘au răng vào vai vị khách bất đắc dÄ©. Và rồi, mọi việc Ä‘ã diá»…n ra theo Ä‘úng như dá»± Ä‘oán cá»§a bà. Hai nữ nhân viên nọ Ä‘ã phải ná»™p lại khoản tiền mà họ Ä‘ã biển thá»§, đồng thời lần lượt viết đơn xin thôi việc vì xấu hổ về hành vi cá»§a mình.

Kiểm tra hành vi cá»§a nhân viên khi có sá»± nghi ngờ là cách mà các chuyên gia quản lý áp dụng nhằm bảo vệ tài sản cá»§a doanh nghiệp. Thá»±c ra, việc kiểm tra, giám sát nhân viên, xét từ má»™t khía cạnh nào Ä‘ó, chính là má»™t kiểu hành xá»­ gây khó chịu cho họ, tuy Ä‘ôi khi Ä‘ó là biện pháp cần thiết. Nên lưu ý đến giải pháp cổ Ä‘iển hÆ¡n– mystery shopping (khách hàng bí ẩn) – phương pháp mà bà giám đốc phòng khám nha khoa nọ từng áp dụng, nếu cảm thấy cần thiết. Mystery shopping là phương pháp kiểm soát nhân viên tương đối hiệu quả, đặc biệt là trong môi trường thương mại, kinh doanh (siêu thị, cá»­a hàng…) – nÆ¡i nhân viên cá»§a bạn thường tiếp xúc trá»±c tiếp vá»›i tiền mặt hay tài sản, vật chất. Trong môi trường khó kiểm soát tài chính như dịch vụ tuyển dụng, môi giá»›i bất động sản, các phòng khám tư…nếu không trung thá»±c và có lòng tá»± trọng, nhân viên cá»§a bạn sẽ dá»… dàng “chÆ¡i khăm” bạn bằng cách kiếm thêm bằng “nghề tay trái”! Và nếu không kiểm soát được tình hình, có thể bạn làm cho mầm mống tai hại này lan rá»™ng trong đội ngÅ© nhân viên cá»§a mình. Nhưng, nếu chỉ có nghi ngờ mà không có tang chứng vật chứng, việc sa thải nhân viên cá»§a bạn có thể sẽ phạm luật. Để làm rõ mọi việc, mystery shopping được coi là phương pháp khả thi nhất.

Tại má»™t công ty quảng cáo nọ, má»™t số nhân viên quản lý dá»± án nhận được Ä‘iện thoại cá»§a đối tác chuyên về in ấn đề nghị mức hoa hồng hấp dẫn, nếu như các nhân viên này thuyết phục được cấp trên ký hợp đồng vá»›i họ. Và nếu như ai Ä‘ó trong số các nhân viên này gật đầu, có thể sá»± nghiệp cá»§a họ Ä‘ã kết thúc tại Ä‘ây. Để kiểm tra độ trung thành cá»§a những nhân viên chá»§ chốt, nhiều vị lãnh đạo còn cho người quen Ä‘óng vai các chuyên gia săn đầu người giả vờ gọi Ä‘iện đến để lôi kéo vá»›i lời đề nghị hấp dẫn. Chỉ cần má»™t vài lần tiếp xúc, lãnh đạo Ä‘ã có thể nhận biết được ai trong số các nhân viên cá»§a mình Ä‘ang có ý định “đứng núi này trông núi nọ”. Mystery Shopping là phương pháp thật sá»± hiệu quả trong những tình huống như thế này, giúp chá»§ doanh nghiệp dá»… dàng phân biệt vàng thau.

Tại nhiều doanh nghiệp, các chuyên gia quản lý nhân sá»± vẫn thường ưa sá»­ dụng hình thức khiêu khích như là cách để cắt giảm chi phí. Sa thải má»™t nhân viên yếu kém bằng cách tạo ra cho họ những tình huống khó chịu để buá»™c họ phải tá»± viết đơn thôi việc nhằm tránh đền bù là cách mà các chuyên viên nhân sá»± thường áp dụng. “Tôi Ä‘ã làm việc ở Ä‘ó ba năm nay vá»›i cương vị phó phòng nghiên cứu sản phẩm- má»™t nữ nhân viên kể lại vá»›i giọng bức xúc – Thế rồi, công ty có thay đổi về cÆ¡ cấu nhân sá»±. Phòng cá»§a chúng tôi trước có bảy người thì bây giờ chỉ còn ba. Và nhiệm vụ cá»§a tôi lại rất nặng nề. Khối lượng công việc cá»§a tôi giờ Ä‘ây bằng ba người khác cá»™ng lại. Đương nhiên, tôi phản đối, bởi Ä‘ó là sá»± vô lý khi trách nhiệm tăng, khối lượng công việc tăng, nhưng lương thì không. Vậy là, trong cuá»™c họp Ä‘iều hành, tôi lên tiếng chỉ trích lãnh đạo. Ba ngày sau, ông giám đốc nhân sá»± cho người đến thay máy tính cá»§a tôi bằng má»™t máy 386 cÅ©. Chưa hết, hôm sau nữa, họ còn cắt luôn cả Ä‘iện thoại, khiến tôi rất khó khăn khi liên hệ vá»›i khách hàng. Hỏi, thì họ bảo là cắt giảm chi phí quản lý. Tôi cảm thấy vô cùng bá»±c bá»™i vì cách hành xá»­ thiếu văn hóa cá»§a ban lãnh đạo nÆ¡i Ä‘ây. Nhưng, tá»± viết đơn xin thôi việc thì không, vì tôi không hề có lá»—i gì cả. Cái lá»—i lá»›n nhất cá»§a tôi, có thể là sá»± bướng bỉnh, khó bảo. Và có thể, tôi là cái gai trong mắt họ. Không, tôi không thể viết đơn, để xem họ làm gì được tôi nào?”.

Không lẽ mình chịu thua họ?

“Thế rồi, má»™t ngày nọ, tôi được yêu cầu chuyển chá»— làm việc sang má»™t phòng khác, chật chá»™i hÆ¡n, tiện nghi tồi tàn. Đó là phòng nghỉ cá»§a lái xe cÆ¡ quan khi chờ công việc. Thật quá quắt! Tay giám đốc nhân sá»± bảo vá»›i tôi là hết chá»— ngồi nên tạm thời ngồi Ä‘ó vậy! Đến nước này thì tôi không thể chịu nổi! Vậy là tôi chìa ngay lá đơn ra trước mặt ông ta, nghỉ ngay trong ngày mà chẳng cần phải hỏi xem các chế độ thanh toán ra sao”.

Hành vi ứng xá»­ cá»§a ban giám đốc công ty – nÆ¡i cô gái làm việc, chính là những hành vi mang tính khiêu khích, đẩy cô gái vào bẫy theo Ä‘úng kịch bản cá»§a họ. Tuy nhiên, Ä‘ây cÅ©ng là má»™t trò chÆ¡i nguy hiểm, bởi có thể, ngoài việc uy tín, thanh danh bị sứt mẻ, doanh nghiệp có nguy cÆ¡ bị người lao động kiện ra tòa, nếu quy trình sa thải diá»…n ra không Ä‘úng luật.

Sá»­ dụng phương pháp khiêu khích trong phỏng vấn hoặc quản lý nhân sá»± Ä‘ôi khi cÅ©ng thá»±c sá»± cần thiết, song nếu không cẩn thận, có thể chính công ty sẽ phải lãnh chịu hậu quả. Bởi vậy, các ông chá»§ doanh nghiệp hãy cẩn trọng trong lời ăn tiếng nói khi tiếp xúc vá»›i ứng viên cÅ©ng như nhân viên cá»§a mình!

Leave a Reply