Hoạch định chiến lược trong doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam

Qua gần hai mÆ°Æ¡i năm thá»±c hiện chính sách đổi má»›i kinh tế, các doanh nghiệp nhỏ và vừa Ä‘ã có những thành công kỳ diệu, từng bÆ°á»›c khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Mặc dù vậy, hàng năm vẫn có hàng ngàn doanh nghiệp loại này rÆ¡i vào tình trạng phá sản hoặc biến mất trên thị trường. Lý do thì có nhiều, nhÆ°ng má»™t trong Ä‘ó là họ thiếu má»™t tÆ° duy chiến lược, bắt đầu bằng việc thiếu khả năng hoạch định má»™t chiến lược cho phép tìm kiếm khách hàng và kết thúc bằng thất bại trong việc phát triển má»™t hệ thống kiểm soát nhằm duy trì hiệu quả kinh doanh.

 

Bài viết này, muốn thông qua việc phân tích vai trò của hoạch định chiến lược nói chung, cÅ©ng nhÆ° phân tích các đặc Ä‘iểm của các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam, thuyết phục các doanh nghiệp loại này về sá»± cần thiết và cách thức áp dụng tÆ° duy chiến lược trong hoạt Ä‘á»™ng kinh doanh của họ.

Quan niệm về doanh nghiệp nhỏ và vừa

Có nhiều quan niệm khác nhau về doanh nghiệp nhỏ và vừa, tuy nhiên, Ä‘a phần các định nghÄ©a về doanh nghiệp nhỏ và vừa đều sá»­ dụng số lượng lao Ä‘á»™ng thường xuyên nhÆ° là má»™t tiêu chí Æ°u tiên, ngoài ra còn sá»­ dụng quy mô vốn, quy mô doanh thu v.v… Đối vá»›i Ä‘a phần các quốc gia phát triển (Mỹ, Pháp, Nhật), những doanh nghiệp có số lao Ä‘á»™ng từ 500 trở xuống thì được coi là có quy mô vừa và nhỏ, trong số Ä‘ó những doanh nghiệp có số lao Ä‘á»™ng 200 trở xuống được coi là doanh nghiệp nhỏ. Ở Việt Nam hiện nay, theo quy định tại Nghị định 91/2001/CP-NĐ của Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ ban hành năm 2001 thì những doanh nghiệp có số lao Ä‘á»™ng nhỏ hÆ¡n 300 và có số vốn pháp định nhỏ hÆ¡n 10 tá»· đồng được coi là doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong Ä‘ó không phân biệt doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa.

Các cách định nghÄ©a này cÅ©ng chỉ mang tính chất tÆ°Æ¡ng đối, bởi má»™t doanh nghiệp có thật sá»± nhỏ khi có số lao Ä‘á»™ng nhỏ hÆ¡n 500 hay không thì còn tuỳ thuá»™c vào lÄ©nh vá»±c hoạt Ä‘á»™ng. Do vậy, chúng ta có thể hiểu doanh nghiệp nhỏ là má»™t doanh nghiệp hoạt Ä‘á»™ng Ä‘á»™c lập trong má»™t lÄ©nh vá»±c kinh doanh nhÆ°ng không thống trị trong lÄ©nh vá»±c kinh doanh của mình.

Hoạch định chiến lược trong doanh nghiệp nhỏ và vừa khó khăn và thuận lợi

Hoạch định chiến lược là má»™t quy trình xác định các định hÆ°á»›ng lá»›n cho phép doanh nghiệp thay đổi, cải thiện và củng cố vị thế cạnh tranh của mình. Việc ứng dụng quy trình hoạch định chiến lược, hầu nhÆ° cho đến nay má»›i chỉ là "mảnh đất riêng" của các doanh nghiệp lá»›n. Mặc dù Ä‘ã có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng hoạch định chiến lược có liên quan chặt chẽ đến hiệu quả tài chính của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhÆ°ng cho đến nay vẫn còn rất nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa chÆ°a quan tâm đến công tác này. Điều này được giải thích bởi nhiều lý do khác nhau:

– Do không có thời gian: ở các doanh nghiệp nhỏ, người chủ doanh nghiệp thường là người Ä‘iều hành trá»±c tiếp, do Ä‘ó thời gian của họ chủ yếu được giành cho việc giải quyết những vấn đề tác nghiệp hàng ngày và hầu nhÆ° không còn thời gian để quan tâm tá»›i việc hoạch định dài hạn.

– Do không quen vá»›i việc hoạch định chiến lược : có nhiều chủ doanh nghiệp chÆ°a nhận thức được công dụng của hoạch định chiến lược hoặc họ cho rằng chiến lược không có liên quan  nhiều đến tình trạng kinh doanh của họ.

– Do thiếu kỹ năng: các chủ doanh nghiệp nhỏ, do hạn chế về trình Ä‘á»™ nên thường thiếu những kỹ năng cần thiết để bắt đầu hoạch định má»™t chiến lược, ngoài ra họ cÅ©ng không muốn tốn tiền để thuê tÆ° vấn.

– Do thiếu niềm tin: có nhiều chủ doanh nghiệp vốn rất nhạy cảm vá»›i những thông tin quan trọng liên quan đến công việc kinh doanh của họ và họ thấy không thoải mái khi phải chia sẻ những tính toán chiến lược của mình cho nhân viên hoặc người ngoài.

Những lý do trên làm cho hoạch định chiến lược ngày càng trở nên mờ nhạt trong quan niệm của các nhà quản lý doanh nghiệp nhỏ và vừa. Vậy làm thế nào để hoạch định chiến lược thá»±c sá»± có má»™t chá»— đứng nhÆ° nó cần phải có trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa?

Có thể khẳng định rằng, trái vá»›i những gì mà các nhà lãnh đạo doanh nghiệp thường nghÄ©, việc áp dụng hoạch định chiến lược trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa chắc chắn sẽ thuận lợi hÆ¡n so vá»›i các doanh nghiệp lá»›n, nhờ những Ä‘iều kiện thuận lợi nhất định:

– Thứ nhất, các doanh nghiệp nhỏ và vừa có Ä‘iều kiện giao tiếp tốt hÆ¡n, đặc biệt giữa các bá»™ phận trong ná»™i bá»™ doanh nghiệp, và Ä‘iều này cho phép tránh các nguy cÆ¡ sai lệch do thông tin không phải truyền Ä‘i qua các kênh "chính thức và quan liêu" thường thấy trong các doanh nghiệp lá»›n.

– Thứ hai, do đặc trÆ°ng về quy mô nên các doanh nghiệp nhỏ và vừa có tính linh hoạt cao hÆ¡n, đặc biệt là trong việc ra quyết định. Nhờ Ä‘ó doanh nghiệp có thể Ä‘iều chỉnh má»™t cách nhanh chóng mục Ä‘ích hay chiến lược và chuyển nhanh từ quyết định sang hành Ä‘á»™ng.

– Thứ ba, là thị trường thường phản ứng ít quyết liệt hÆ¡n (thậm chí không có phản ứng) trÆ°á»›c những thay đổi chiến lược của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, do tác Ä‘á»™ng của những thay đổi này đến thị trường là không Ä‘áng kể (má»™t doanh nghiệp nhỏ tăng gấp Ä‘ôi thị phần từ 1% lên 2% sẽ ít gây chú ý hÆ¡n là má»™t doanh nghiệp lá»›n tăng 10% thị phần của họ, chẳng hạn từ 30% lên 33%).

Sá»± cần thiết ứng dụng hoạch định chiến lược trong doanh nghiệp nhỏ và vừa

Vá»›i những thuận lợi nêu trên, quản trị chiến lược cần được các doanh nghiệp nhỏ và vừa xem nhÆ° là má»™t công cụ quản lý cần thiết để Ä‘Æ°Æ¡ng đầu vá»›i các mối nguy cÆ¡ thường trá»±c nhÆ°

– Nguy cÆ¡ phản ứng thụ Ä‘á»™ng trÆ°á»›c sá»± thay đổi của thị trường. Nhiều doanh nghiệp loại này thường cho rằng, do quy mô nhỏ nên họ không có khả năng phản ứng trÆ°á»›c những thay đổi về quy định pháp lý hay những tiến bá»™ về công nghệ v.v… Ä‘iều này sẽ làm cho các doanh nghiệp có thái Ä‘á»™ chờ đợi thụ Ä‘á»™ng, để thị trường cuốn theo. Trong khi Ä‘ó, nhờ các ná»— lá»±c phân tích tình hình thị trường thường xuyên và tÆ° duy linh hoạt, hoạch định chiến lược có thể giúp các doanh nghiệp nhận thức rằng các khả năng hành Ä‘á»™ng của họ thá»±c ra luôn có sẵn, đồng thời khuyến khích họ chuẩn bị tinh thần chủ Ä‘á»™ng tấn công trong cạnh tranh.

– Nguy cÆ¡ bị mất cân bằng trong sá»± phát triển của doanh nghiệp. nếu không có má»™t quy trình hoạch định chiến lược, doanh nghiệp có thể bỏ qua má»™t yếu tố quan trọng nào Ä‘ó (sá»± thay đổi của thị trường hoặc công nghệ, khả năng tài trợ, v.v…) và Ä‘iều này có thể dẫn đến việc phải chấm dứt hoạt Ä‘á»™ng Ä‘á»™t ngá»™t (mất khả năng thanh toán, sản phẩm bị thay thế) hay làm đảo lá»™n quá trình tăng trưởng của doanh nghiệp (công nghệ thay đổi, không giữ được khách hàng v.v…).

Đề xuất má»™t quy trình hoạch định chiến lược cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa

Các nghiên cứu trÆ°á»›c Ä‘ây nhìn chung đều kết luận rằng quy trình hoạch định chiến lược của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (nếu được áp dụng) thường ít mang tính chính thống so vá»›i các doanh nghiệp lá»›n. Thậm chí, họ còn cho rằng việc quá hình thức hoá quy trình chiến lược có thểm làm giảm hiệu quả kinh doanh, vá»›i giải thích là khi quá chú trọng đến má»™t kế hoạch văn bản có thể dẫn đến sá»± cứng chắc trong việc quyết định và làm giảm sá»± linh hoạt trong kinh doanh – vốn được xem là má»™t trong những thế mạnh ít ỏi của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Do Ä‘ó, chính quy trình hoạch định chiến lược, chứ không phải bản kế hoạch chiến lược, má»›i là chìa khoá để cải thiện hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Vì vậy, má»™t quy trình hoạch định chiến lược chính thống sẽ là quá nặng nề và không hiệu quả vá»›i các doanh nghiệp có quy mô nhỏ. Để hoạch định chiến lược thá»±c sá»± có ích cho các doanh nghiệp này, cần thiết phải có những thay đổi cho phù hợp vá»›i trình Ä‘á»™ và những thói quen làm việc của lãnh đạo các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ý tưởng sau Ä‘ây có thể là má»™t cách để biến sá»± cần thiết của hoạch định chiến lược thành má»™t giải pháp cụ thể cho việc ứng dụng hoạch định chiến lược trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa nói chung, và ở Việt Nam nói riêng. Chẳng hạn, để bắt đầu má»™t quy trình hoạch định chiến lược cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, chúng ta nên đặt ra má»™t số câu hỏi Ä‘Æ¡n giản hay vì Ä‘Æ°a ra những khái niệm "uyên bác".

Quy trình chính thống
   

Và áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (bằng cách trả lời các câu hỏi Ä‘Æ¡n giản)
 • Xác định nhiệm vụ     – Chúng ta sẽ trở thành cái gì?
 • Án định mục tiên                        – Chúng ta sẽ cố gắng đạt được cái gì?
 • Thiết lập chiến lược     – Làm thế nào để chúng ta thá»±c hiện Ä‘iều Ä‘ó? làm thể nào để Ä‘Æ°Æ¡ng đầu vá»›i cạnh tranh?
 • Xây dá»±ng các chính sách     – Chúng ta cần phải Ä‘Æ°a ra những nguyên tắc cÆ¡ bản nào để Ä‘iều hành công việc kinh doanh ?
 • Thiết lập các chÆ°Æ¡ng trình     – Chúng ta nên tổ chức hoạt Ä‘á»™ng nhÆ° thế nào để đạt được những gì chúng ta mong muốn vá»›i chất lượng cao nhất và chi phí thấp nhất?
 • Chuẩn bị ngân sách     – Chúng ta sẽ phải chịu khoản chi phí nào và các khoản thu nhập của chúng ta đến Ä‘âu?
 • Cụ thể hoá các thủ tục     – Chúng ta phải chi tiết hoá những việc này đến mức nào, sao cho mọi người đều biết họ phải làm gì?
 • Xác định các tiêu chí Ä‘ánh giá hiệu quả     – Những chỉ tiêu cÆ¡ bản nào cho phép chúng ta xác định kết quả những gì Ä‘ã làm được? và làm thế nào để theo dõi những chỉ tiêu Ä‘ó?

Ngoài ra, để hoạch định chiến lược thá»±c sá»± có chá»— đứng và phát huy tác dụng trong các doanh nghiệp này, cần phải có thêm má»™t số yếu tố chìa khoá đảm bảo thành công:

TrÆ°á»›c hết, Ä‘ó là thiện chí hay sá»± cam kết của ban lãnh đạo trong việc tÆ° duy dài hạn và luôn tính đến các suy nghÄ© này trong từng hành Ä‘á»™ng, Ä‘iều này Ä‘òi hỏi các nhà lãnh đạo má»™t mặt phải giành thời gian cho việc tổ chức các cuá»™c họp riêng về chủ đề chiến lược cÅ©ng nhÆ° giành mối quan tâm thường trá»±c cho việc cân nhắc các quyết định hàng ngày trong khuôn khổ các lá»±a chọn dài hạn của doanh nghiệp;

Bên cạnh Ä‘ó, cần cụ thể hoá các mục tiêu và phÆ°Æ¡ng tiện cho việc thá»±c hiện chiến lược, không chỉ dừng lại ở lời phát biểu trịnh trọng về chiến lược hay các giải pháp chung chung, mà cần phải Ä‘Æ°a ra được má»™t loạt các mục tiêu, quyết định và hành Ä‘á»™ng theo các lịch trình cho chính họ lập ra;

Cuối cùng là thiện chí có tính toán của mọi cấp Ä‘á»™ quản lý, nhằm tránh nguy cÆ¡ không thừa nhận của các cán bá»™ cấp dÆ°á»›i. Các phÆ°Æ¡ng pháp Ä‘Æ¡n giản và chặt chẽ cần được thích ứng má»™t cách linh hoạt nhất vá»›i doanh nghiệp, bởi vì việc Æ°a chuá»™ng các phÆ°Æ¡ng pháp chính thống hoặc có quá nhiều ràng buá»™c thường dẫn đến thất bại.

Trên thá»±c tế, đối vá»›i các doanh nghiệp nhỏ và vừa, công tác hoạch định chiến lược lần đầu tiên sẽ thuận lợi hÆ¡n nếu nó được thá»±c hiện dÆ°á»›i sá»± hÆ°á»›ng dẫn của các chuyên gia bên ngoài, sau Ä‘ó các cán bá»™ tham mÆ°u ná»™i bá»™ sẽ có đủ khả năng để làm chủ quy trình này mà không cần đến sá»± can thiệp từ bên ngoài nữa. Chỉ cần trong suy nghÄ© của ban lãnh đạo và các cán bá»™ quản lý có thường trá»±c má»™t mối quan tâm: tÆ° duy chiến lược.