Danh xưng tập đoàn là chuyện marketing

LTS : Trên TBKTSG số ra ngày 24-5-2007, LS. Phạm Chí Công nêu vấn đề thừa nhận pháp lý đối vá»›i tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân. Đây là má»™t vấn đề thuá»™c bản chất của định chế công ty. Vá»›i cùng mục Ä‘ích nhÆ° vị đồng nghiệp, trong bài trao đổi dÆ°á»›i Ä‘ây, LS. Nguyá»…n Ngọc Bích tiếp cận vấn đề qua ba khía cạnh: kinh tế, quản trị và luật pháp.

    Công ty phát triển giống nhÆ° má»™t sinh vật

Chúng ta biết, doanh nhân khi nhìn thấy má»™t thị trường đầy hứa hẹn thì sẽ lập cÆ¡ sở kinh doanh. Công ty là má»™t hình thức được lá»±a chọn. Yêu cầu thị trường là yếu tố kinh tế và nó thúc đẩy công ty phát triển. Để cho ngày càng lá»›n thì công ty phải được quản trị hữu hiệu. Đây là yếu tố quản trị. Hoạt Ä‘á»™ng và sá»± quản trị công ty phải tuân theo luật pháp. Đối vá»›i doanh nhân, trong ba yếu tố kia thì hai cái đầu quan trọng. Thị trường họ không kiểm soát được; quản trị thì hoàn toàn nằm trong tay họ; còn luật pháp kết hợp ý muốn của chính quyền vá»›i quyền lợi của doanh nhân. Ba yếu tố làm nền tảng cho công ty là nhÆ° thế.

 

Trong Ä‘a số các doanh nghiệp của ta, việc quản trị còn khá yếu, nên công ty khó phát triển thành tập Ä‘oàn. Không khắc phục được cái yếu ấy, nên doanh nhân ta tin rằng luật pháp là nguyên do và là giải pháp. Dường nhÆ° yêu cầu luật pháp thừa nhận tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân nằm trong bối cảnh này. Yếu tố kinh tế của công ty Ä‘ã được biết nhiều nên tôi chỉ Ä‘ào sâu hai yếu tố sau và xin dùng hai hình ảnh để Ä‘á»™c giả nhận rõ ná»™i dung khác nhau của từng vấn đề.

    Tập Ä‘oàn kinh tế giống nhÆ° má»™t Ä‘oàn thuyền trên sông

Dùng hình ảnh con thuyền, tôi muốn nói đến yếu tố luật pháp. Luật pháp khi Ä‘iều chỉnh công ty thì Ä‘ích nhắm của nó là sá»± chịu trách nhiệm của công ty: trách nhiệm của nó vá»›i các cổ Ä‘ông, các chủ nợ và chính quyền. Vì trách nhiệm phải mang mà nó bị buá»™c phải tuyên bố phá sản khi không trả được nợ Ä‘áo hạn, dẫu còn nhiều tài sản cố định. Nay người ta mở rá»™ng trách nhiệm của nó ra bằng quy chế “cai quản công ty” (corporate governance), buá»™c nó chịu trách nhiệm vá»›i cả cá»™ng đồng cÅ©ng nhÆ° những “người có lợi ích” (stakeholder).

Từ cổ chí kim, mối bận tâm của luật pháp đối vá»›i công ty là trách nhiệm; vì thế công ty là má»™t pháp nhân. Nó giống nhÆ° má»™t con thuyền trên sông khi có tÆ° cách Ä‘ó. Con thuyền đắm thì tài sản nào mà cổ Ä‘ông bỏ vào Ä‘ó sẽ mất, Ä‘ó là má»™t “trách nhiệm hữu hạn”cho họ; chứ con thuyền Ä‘ã Ä‘i xuống cõi tuyền Ä‘ài thì nó chịu trách nhiệm vô hạn. Nó chìm nhÆ°ng con thuyền khác không chìm. Đó là sá»± Ä‘á»™c lập về trách nhiệm. Má»™t “tập Ä‘oàn” là má»™t tổ chức có nhiều con thuyền riêng lẻ; chứ không phải là má»™t con thuyền to kiểu liên hiệp xí nghiệp, hay tổng công ty của ta, hay “má»™t pháp nhân có sá»± liên kết tá»± nguyện”. Các tổ chức nhÆ° thế này thì không biết đến trách nhiệm vô hạn hay hữu hạn của định chế công ty trên thế giá»›i. Vậy về mặt luật pháp, con thuyền Ä‘á»™c lập, má»™t mình nó bị đắm. Việc báo cáo sổ sách cho con thuyền khác không cứu nó khỏi bị đắm ! Do vậy, muốn việc báo cáo diá»…n ra thì phải làm cách khác. Không cần phải có luật thừa nhận tính pháp lý của tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân; hÆ¡n nữa trong từ Ä‘iển luật Blacklaw dùng ở Mỹ, không có từ “group”. Tức là trong luật pháp, không có khái niệm “group”, Ä‘Æ¡n giản là vì nó không phù hợp vá»›i tính chịu trách nhiệm Ä‘á»™c lập của má»™t pháp nhân. Từ “group” mà luật ta gọi là “tập Ä‘oàn” là má»™t từ ngữ dùng trong marketing. Má»™t công ty muốn quảng cáo về mình thì tá»± xÆ°ng nhÆ° thế. Về mặt luật, trong má»™t Ä‘oàn có 10 con thuyền kia, thì tất cả được gọi là má»™t “group”; chứ má»™t con thuyền nhất định thì ai là “group” ? Ta có sai lầm chăng khi Ä‘Æ°a má»™t từ ngữ marketing vào má»™t khái niệm pháp lý ? Dùng từ “tập Ä‘oàn kinh tế nhà nÆ°á»›c” thì không sao, vì nó có tính chính trị nhiều hÆ¡n kinh tế, nó là của chung, chẳng ai phải chịu trách nhiệm, chỉ có cả xã há»™i bị nghèo Ä‘i, nên không ai biết; chứ còn dùng từ Ä‘ó cho “tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân” thì không phù hợp về mặt chịu trách nhiệm.

    Tập Ä‘oàn giống nhÆ° má»™t loạt nhà

Những con thuyền tách biệt nhau nhÆ°ng nó bảo nhau được không phải nhờ luật doanh nghiệp mà nhờ vào việc sá»­ dụng quyền; quyền của con thuyền này đối vá»›i con thuyền khác. Trong định chế công ty, quyền không phát sinh từ luật pháp mà là từ tiền bạc mà má»™t con thuyền này bỏ vào má»™t con thuyền kia. Đến Ä‘ây tôi xin chuyển hình ảnh sang căn nhà để nói về cách tác Ä‘á»™ng của quyền hành. Nói về tác Ä‘á»™ng này là đề cập đến việc quản trị công ty, việc của má»™t căn nhà; đến quản trị tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân, việc của nhiều căn nhà.

Vâng, căn nhà tiêu biểu cho má»™t công ty. Căn nhà có cái phản (giường gá»—) Ä‘ó là bản Ä‘iều lệ công ty và cái nền nhà là việc quản trị công ty. Nói đến quản trị công ty là đề cập các thủ tục, thể thức Ä‘iều hành trong công ty được viết thành cẩm nang. Căn nhà nào cÅ©ng có chủ và mọi việc do chủ quyết định. Lệnh của chủ mà không được viết thành cẩm nang thì sẽ dá»… thay đổi; khi ấy cách quản trị là theo sá»± thuận tiện; nếu được viết thành cẩm nang và ông chủ cÅ©ng phải tuân theo thì Ä‘ó là quản trị khoa học. Muốn lên tập Ä‘oàn thì cái nền nhà của công ty phải cứng; tức là phải quản trị theo khoa học; khi xây căn nhà này xong xuôi thì sẽ có kinh nghiệm và bài bản để Ä‘em sang căn nhà khác. Ở ta các công ty xây nhiều nhà và nhanh là do thị trường tạo cÆ¡ há»™i, cho nên phần lá»›n nền nhà không chắc. Có nhiều nhà thì gọi mình là tập Ä‘oàn thôi; chứ ít chú trọng đến cái nền, cái phản trong má»—i căn nhà.

Khi má»™t công ty Ä‘ã phát triển thành tập Ä‘oàn thì họ giống nhÆ° có má»™t loạt nhà, gọi tên khác nhau, cổ phần, trách nhiệm hữu hạn … “Công ty cổ phần tập Ä‘oàn” là căn nhà to nhất trong loạt nhà kia và nó tìm cách làm sao để kiểm soát các căn nhà khác. Tuy nhiên, nếu chúng ta nhá»› lại hình ảnh Ä‘oàn thuyền thì rõ ràng từ ngữ “công ty cổ phần tập Ä‘oàn” chẳng có ý nghÄ©a gì ! TÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° vậy là sá»± công nhận pháp lý tập Ä‘oàn kia. Muốn thiết lập sá»± kiểm soát trên các căn nhà thì không thể trông mong vào luật doanh nghiệp mà phải biết cách làm của thế giá»›i nhÆ° sau.

    – Căn nhà đầu tiên phải có cái phản bóng lá»™n và cái nền nhà chắc nịch. Tức là bản thân “công ty cổ phần tập Ä‘oàn” phải có bản Ä‘iều lệ công ty được sá»­ dụng nhuần nhuyá»…n và, quan trọng hÆ¡n, việc quản trị Ä‘ã ở mức khoa học; tức là có đầy đủ cẩm nang. Nguyên tắc để làm nảy sinh tập Ä‘oàn là Ä‘ã xây được má»™t căn nhà vững chãi, rồi má»›i xây được các căn nhà khác y nhÆ° thế.

    – Khi bỏ tiền lập công ty con thì nhá»› rằng nó là căn nhà khác, dẫu có gọi nó là “thành viên”. Cầm tiền của mình đấy, nhÆ°ng về mặt trách nhiệm nó Ä‘á»™c lập vá»›i mình. Không thể ra lệnh cho nó theo kiểu liên hiệp xí nghiệp được. Vì nếu Ä‘uổi giám đốc công ty do không nghe lời mình thì luật sÆ° của người ấy sẽ nêu ra tính Ä‘á»™c lập của pháp nhân ngay ! Vậy muốn “quản lý” căn nhà của thành viên thì (i) cá»­ người của mình vào và (ii) để họ ngồi lên cái phản kia. Tức là phải có má»™t bản Ä‘iều lệ cho công ty con và trong Ä‘ó dành nhiều quyền cho mình bằng cách (a) bỏ nhiều tiền để có nhiều quyền, hay (b) bỏ tiền ít nhÆ°ng Ä‘òi nhiều quyền, qua việc lập ra cổ phần Æ°u Ä‘ãi biểu quyết trong bản Ä‘iều lệ. Vậy cái phản phải rá»™ng cho người của mình ngồi nếu muốn có nhiều quyền.

    – Căn nhà phải có cái nền vững chắc, tức là công ty có nhiều cẩm nang quy định thể thức Ä‘iều hành. Trong các thể thức ấy sẽ ghi yêu cầu: “Sổ sách kế toán phải được há»™i đồng quản trị hay thành viên phê duyệt”. Thế là sổ sách kế toán sẽ đến tay “công ty cổ phần tập Ä‘oàn” ngay, qua thành viên của mình ngồi ở cái phản và người này sá»­ dụng quyền hành “phù hợp vá»›i bản Ä‘iều lệ” mà Ä‘ã do mình vẽ ! Việc ná»™p sổ sách kế toán là má»™t vấn đề thuá»™c lÄ©nh vá»±c quản trị chứ không phải của luật pháp. Nếu má»™t tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân được thừa nhận nhÆ°ng nó không có cách thức quản trị khoa học thì cÅ©ng sẽ không có thể thức báo cáo Ä‘úng tính chất luật pháp của công ty.

Đi sâu hÆ¡n nữa về ba tÆ°Æ¡ng quan trên thì hiện nay có “công ty cổ phần tập Ä‘oàn” lập ra quy chế hoạt Ä‘á»™ng cho các thành viên của há»™i đồng cùng ban giám đốc rất chi tiết và áp dụng cho tất cả các công ty trong tập Ä‘oàn nhằm kiểm soát nhau. Việc này sai ở hai chá»—: má»™t là giám đốc của các công ty thành viên có thể khÆ°á»›c từ vì bản kia không phải do há»™i đồng quản trị hay thành viên của họ Ä‘Æ°a ra, đấy má»›i là cÆ¡ quan quản lý cao nhất của họ còn công ty cổ phần tập Ä‘oàn không có kí lô nào cả; hai, việc kiểm soát mà tập Ä‘oàn mong muốn chỉ được thá»±c hiện qua người ngồi trên cái phản đặt trên nền nhà chứ không phải giữa các nhân sá»± kia vá»›i nhau. Vậy họ phải ngồi lên cái phản. Nắm quy định trong tay, nhÆ°ng nền nhà chá»— là xi măng, chá»— là bùn thì cái phản không vững; ngồi lên ngã ngay và Ä‘ánh rÆ¡i tờ giấy ! Bản quy định cầu kỳ trở nên vô nghÄ©a cá»±c kỳ !

Tóm lại cách thức quản trị sẽ giải quyết vấn đề báo cáo sổ sách giữa công ty mẹ và các công ty con chứ không phải sá»± thừa nhận pháp lý tập Ä‘oàn kinh tế tÆ° nhân.